РЕПРОДУКТИВТІК ДЕНСАУЛЫҚ
Валеология және өрбіту саулығы
Дені сау адамдардың денсаулығы туралы ғылым — валеология — туралы сөз қозғағанда, жалпы денсаулықтың аса маңызды бөлігі саналатын өрбіту саулығын (репродуктивтік саулық, ұрпақ өрбіту) назардан тыс қалдыру мүмкін емес.
БДҰ анықтамасы
Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының (БДҰ) анықтамасына сәйкес, өрбіту саулығы — адамның табиғи ақыл-ой қуаты сақталған жағдайда дені сау ұрпақ дүниеге әкелуге және өрбіту үдерісін қауіпсіз жүзеге асыруға мүмкіндік беретін саулық күйі.
Өрбіту саулығы — отбасының, демек, қоғамның негізі. Ол тек өрбіту кезеңіндегі денсаулықты ғана сипаттап қоймайды (әйелдерде шамамен 15–45 жас, ерлерде 13–55 жас), сонымен бірге балалық шақтағы, жасөспірімдік кезеңдегі және өрбіту кезеңінен кейінгі тұстағы денсаулықтың да айқын көрсеткіші болып табылады.
Қазақстан Республикасының Конституциясында: «Отбасы, аналық және балалық шақ қоғам мен мемлекет қамқорлығында» деп жарияланған.
Өрбіту саулығына әсер ететін негізгі факторлар
Өрбіту саулығы, ең алдымен, өмір салтына және қоршаған орта жағдайына тәуелді. Нақтырақ айтқанда, ол төмендегі факторлармен тығыз байланысты:
- өмір салты мен күнделікті дағдылар;
- тамақтану мәдениеті;
- сәби, бала және жасөспірім шақтағы денсаулық жағдайы;
- экологиялық ахуал;
- тұқымқуалаушылық (нәсіл-тек ерекшеліктері);
- өрбіту саулығын қорғау қызметтерін пайдалану мүмкіндігі (мектептегі ағарту жұмыстары, отбасын жоспарлау орталықтары, денсаулық сақтау мекемелері, перзентханалар және т.б.).
Өрбіту саулығын сақтау қызметтері нені қамтиды?
Өрбіту саулығын сақтау жүйесі білім беру, алдын алу және медициналық көмекті ұштастырады. Оның негізгі бағыттары төмендегідей:
1) Ақпарат және кеңес беру
Отбасын жоспарлау бойынша ақпарат, ағарту жұмыстары және консультациялық қолдау (әйелдер консультациясы, отбасын жоспарлау кабинеттері және т.б.).
2) Жүкті әйелдерге медициналық қызмет
Жүктілік кезінде бақылау және көмек көрсету (ФАП, ауылдық амбулатория, әйелдер консультациясы, перзентхана).
3) Қауіпсіз босандыру және емізуді қолдау
Босану кезінде қалыпты жағдай жасау және босанғаннан кейін нәрестені емізуге қолайлы орта қалыптастыру.
4) Бедеуліктің алдын алу және емдеу
Бедеулікке әкелетін себептерді ерте анықтау, алдын алу шаралары және ем жүргізу.
5) Жыныстық жолмен берілетін инфекциялардың алдын алу
Жыныстық қатынас арқылы жұғатын аурулардың және өрбіту саулығына кері әсер ететін өзге де жағдайлардың алдын алу, дер кезінде диагностика және ем.
6) Білім беру және жауапкершілік мәдениеті
Жыныстық қатынастағы жауапкершілік, бала көтеру мен бала тууға қатысты саналы шешім қабылдау мәдениеті, сондай-ақ өрбіту саулығын сақтау тәсілдері туралы жүйелі білім беру. Бұл бағыттардың өзара үйлесуі өрбіту саулығына қатысты проблемалардың алдын алуға және оларды шешуге мүмкіндік береді.
Құқықтар және қолжетімділік
Әрбір адам өрбіту саулығын сақтау қызметтерін және оларға қатысты ақпаратты пайдалануға құқылы. Бұл — мемлекет жүргізетін ұлттық саясаттың маңызды бағыттарының бірі.
Өрбіту құқықтарының мазмұны
- өз балаларының санын, туу аралығын және бала туу уақытын өз еркімен анықтау;
- жыныстық теңдік қағидатының сақталуы;
- неке қию, отбасы құру, жеке өмір сүру және отбасы өмірін дамыту құқықтары;
- ақпарат алу және білім алу құқығы.
Өзекті бағыт: отбасын жоспарлау
Өрбіту саулығының ең өзекті мәселелерінің бірі — отбасын жоспарлау. Ол денсаулықты сақтауға да, саналы таңдауға да мүмкіндік береді.
Отбасын жоспарлау не береді?
- жыныстық өмірді саналы бақылауға алуға және жыныстық жолмен берілетін жұқпалы аурулардың алдын алуға көмектеседі;
- жыныстық сауаттылықты арттыру арқылы жеке және әлеуметтік дамуға ықпал етеді, өрбіту қабілетін жоспарлауға қолайлы жағдай жасайды;
Жүктілік тәуекелдерін азайту
Отбасын жоспарлау жүктілік кезіндегі бірқатар қауіптің алдын алуға көмектеседі. Атап айтқанда:
- жасөспірім жүктілігінің алдын алады;
- 35 жастан кейінгі жүктіліктегі қауіптерді төмендетуге мүмкіндік береді;
- екі жылдан кем аралықпен болатын жүктіліктің тәуекелін азайтады;
- қалаусыз жүктіліктің алдын алады.
Нәтижесінде ана өлімі мен мүгедектік қаупі төмендеп, түсік тастау қаупі азаяды, ал нәресте өлімінің деңгейін төмендетуге ықпал етеді.
Қазіргі инфрақұрылым
Бүгінде отбасын жоспарлау қызметін көрсететін мекемелер жүйесі қалыптасқан. Бұл мекемелер қажетті құрал-жабдықтармен және арнайы даярланған мамандармен қамтамасыз етіліп, халыққа кеңес беру мен медициналық көмек көрсетуге бағытталған.