Шетелдердегі мемлекеттік басқарудың ерекшеліктері.
2.2. Шетелдердегі мемлекеттік басқарудың ерекшеліктері
Дүние жүзінде мемлекеттік басқарудың екі негізгі нысаны бар: монархия және республика. Бұл бөлімде олардың түрлері, айырмашылықтары және бірқатар елдердегі көрінісі жүйелі түрде қарастырылады.
Монархия
Монархия — мемлекетті заңды түрде басқару бір адамның қолында шоғырланатын, ал жоғарғы мемлекеттік лауазым мұрагерлік тәртіппен берілетін басқару нысаны.
Абсолютті монархия
Абсолютті монархияға барлық мемлекеттік биліктің монарх қолына толық шоғырлануы тән.
- Сауд Арабиясы — мемлекет басшысы әрі рухани көшбасшы: король.
- Оман — мемлекет басшысы: сұлтан.
- Ватикан — заң шығару және сот билігі папа қолында; папаны кардиналдар коллегиясы сайлайды.
Конституциялық монархия
Конституциялық монархия дуалистік және парламенттік болып екіге бөлінеді.
Дуалистік монархия
Бұл үлгіде екі саяси институт қатар көрінеді: дәстүрлі монархия және парламент. Монарх үкіметті тағайындайды, ал парламенттің заң шығарушылық өкілеттігі монарх тарапынан едәуір шектеледі (жоғарғы палата құрамы, вето қою, парламентті тарату сияқты тетіктер арқылы).
Парламенттік монархия
Монархтың билігі заң шығару үдерісінде де, атқарушы билікті жүзеге асыруда да шектеулі. Үкімет парламенттік жолмен құрылады және тек парламент алдында жауап береді. Парламент сенімсіздік білдірсе, үкімет отставкаға кетеді немесе парламент таратылады, ал кезектен тыс сайлау тағайындалады.
Парламенттік монархияның дуалистік нұсқамен салыстырғандағы өзге айырмашылықтары әр елдің нақты мемлекеттік тәжірибесіне сүйене отырып талданғанда ғана толық ашылады.
Республика
Республика — мемлекеттік билікті жүзеге асырудың негізгі қайнар көзі халық болып табылатын басқару нысаны. Республикалық басқару, әдетте, президенттік және парламенттік болып бөлінеді.
Президенттік республика
Президенттік республиканың басты белгісі — мемлекет басшысы және атқарушы билік басшысы өкілеттіктерінің президент қолына шоғырлануы.
Мысалдар: Аргентина, Боливия, АҚШ, Өзбекстан.
АҚШ үлгісі және «тыйым салу мен қарама-қайшылық» қағидасы
Президенттік республиканың тарихи әрі классикалық үлгілерінің бірі — АҚШ. Бұл елде президенттік институт 1787 жылғы Конституция негізінде қалыптасты. Мемлекеттік билік тыйым салу мен қарама-қайшылық (checks and balances) қағидасына сүйенеді. Бұл идеяны Конституция жобасын жасаушылардың бірі Дж. Мэдисон жүйелеген.
Оның мәні: заң шығарушы, атқарушы және сот билігі бір-бірінен тәуелсіз болғанымен, өзара байланыста әрекет етеді және әрқайсысы қалған екеуін тежеп, шектеп отырады. Мэдисонның «бірінің ниетіне екіншісі қарсы тұратын ниетті құруымыз қажет» деген сөзі осы логиканы дәл сипаттайды.
Негізгі ережелер (6 тармақ)
- 1 Барлық штаттар тең құқыққа ие; жалпыұлттық үкімет олардың ешқайсысына ерекше артықшылық бере алмайды.
- 2 Басқарудың үш тармағы құрылады: заң шығару, атқару және сот билігі.
- 3 Заң алдында барлық азамат тең; әлеуметтік жағдайына қарамастан, әркім құқығының заңмен қорғалуын талап ете алады.
- 4 Үкімет адамдардың емес, заңның үстемдігіне сүйенуі тиіс; заңнан жоғары ешкім жоқ, билікті Конституция рұқсат еткен шектен тыс қолдануға болмайды.
- 5 Халық Конституцияны өзгерту арқылы үкімет билігінің құрылымын да өзгерте алады.
- 6 АҚШ аумағында Конституция, Конгресс заңдары және келісімшарттар — ең жоғары құқықтық нормалар.
Парламенттік республика
Парламенттік республикада мемлекеттік биліктің жоғары органдары жүйесінде парламенттің үстемдігі басым болады. (Бұл модельдің нақты тетіктері елдің конституциялық құрылысына байланысты әртүрлі көрінуі мүмкін.)
Аралас басқару нысандары
Кейбір елдерде парламенттік және президенттік республиканың белгілері қатар ұштасады. Мұндай үлгінің классикалық мысалы — Франция Республикасы. Конституция бойынша ең жоғары лауазымды тұлға — Президент. 1962 жылдан бастап Президент тікелей сайлау арқылы таңдалады. Үкімет Президенттің қатысуымен құрылады және саяси жауапкершілік қатынастары осы жүйеде айрықша сипат алады: Президент мемлекеттік басқаруды жүзеге асырады, ал Премьер-министр министрлер кеңесінде қаралатын құжаттарды әзірлеуді ұйымдастырады.
Монархия мен республика элементтері аралас үлгі: Малайзия
Малайзияда мемлекет басшысы — монарх (ресми атауы: Янг ди-Пертуан Агонг). Ол 9 штаттың мұрагерлік сұлтандары арасынан 5 жылға сайланады (федерацияда 13 штат бар, оның 9-ын сұлтандар басқарады).
- Монарх Парламент алдында жауапты премьер-министр мен министрлерді тағайындайды.
- Парламент екі палатадан тұрады: өкілдер палатасы (177 депутат) және сенат (58 мүше).
- Сенаторлардың 26-сы (әр штаттан 2 адамнан) сайланады, қалғанын мемлекет басшысы тағайындайды.
- Монархтың парламентті таратуға немесе өз еркімен отставкаға кетуге құқығы бар.
Мемлекеттік құрылым нысандары
Мемлекеттік құрылым, әдетте, екі негізгі түрге бөлінеді: унитарлық (біртұтас) және федеративтік (құрама).
Унитарлық мемлекет
Унитарлық мемлекеттер қатарына: Бельгия, Греция, Эстония, Қырғызстан, Түрікменстан, Украина, Армения, Жапония, Польша және т.б. жатады.
Негізгі сипаттары
- Конституцияның бірлігі.
- Жоғары мемлекеттік билік органдары жүйесінің біртұтастығы.
- Азаматтықтың бірлігі.
- Құқықтық жүйенің бірлігі.
- Сот жүйесінің бірлігі.
- Мемлекеттік рәміздердің бірлігі.
- Аумақ тәуелсіз мемлекет белгілері жоқ әкімшілік-аумақтық бірліктерге бөлінеді; жергілікті органдар орталық билікке бағынады.
Унитарлық модель ішіндегі автономия ерекшелігі
Кейбір унитарлық мемлекеттерде (мысалы, Ұлыбритания, Испания, Италия, Дания, Финляндия) елдің жекелеген аумақтарында автономиялық басқару элементтері болады.
Ұлыбритания: Шотландия және Солтүстік Ирландия
Ұлыбритания құрамына Шотландия мен Солтүстік Ирландия кіреді және олар шектеулі автономиялық құқықтарды пайдаланады. Шотландияның өзіне тән құқықтық және сот жүйесі, сондай-ақ дербес шіркеуі бар.
Солтүстік Ирландияның жартылай автономиясы
Солтүстік Ирландияға аумақтық жартылай автономия құқығы берілген. Басқару құрылымында: қауымдық палата (52 мүше, 5 жылға тікелей сайлау арқылы), сенат (қауымдық палата сайлайтын 26 мүше) және премьер-министр бастаған кабинет (8 министр) көзделген. Атқарушы билікті губернатор жүзеге асырады.