Ұлттық банктің мақсаты

Ұлттық банк еліміздегі несие жүйесін реттеуші ұйым ретінде экономиканың маңызды институттарының бірі саналады. Ол эмиссиялық және резервтік орталық ретінде ақша-несие және валюта саясатын айқындайды.

Ұлттық банктің қызметінің негізгі мақсаты пайда табу емес. Оның басты бағыты — ақша-несие саясатын жүргізу және елдің банк жүйесіне жетекшілік ету.

Ұлттық банк бұрын қарапайым клиенттерге қызмет көрсеткен мемлекеттік банктен орталық, эмиссиялық банкке айналып, «банктердің банкісі» қызметін атқарады.

Іс жүзінде кассалық резервтердің шоғырлануы және олардың шаруашылық айналымына түсуі Ұлттық банк мекемелерінің коммерциялық банктер кассасын толықтыруы арқылы жүзеге асады. Барлық банктер қолма-қолсыз есеп айырысуларды Ұлттық банк мекемелері арқылы жүргізеді және қажетті жағдайда Ұлттық банктен несие ала алады.

Ұлттық банк — заңды тұлға, дербес балансы бар, өзіне тікелей бағынатын төменгі бөлімшелерімен бірге біртұтас орталықтандырылған құрылым. Ол қызметін толық шаруашылық есеп негізінде жүргізеді.

Ұлттық банк әртүрлі салықтардан, баж салығынан және кеден төлемдерінен босатылады. Республика аумағында және одан тыс жерлерде өзінің басқармасын және өзге бөлімшелерін ашуға құқығы бар.

Өз жұмысын Үкіметпен келісіп, тұрақты түрде кеңесе отырып жүргізеді. Алайда Үкімет Ұлттық банктің міндеттемелері бойынша жауап бермейді, сол сияқты Ұлттық банк те Үкіметтің міндеттемелері бойынша жауапты емес. Мемлекеттік өкілдік және атқарушы органдардың Ұлттық банк пен оның құрылымдық бөлімшелерінің заңды қызметіне араласуға құқығы жоқ.

Қазақстан Ұлттық банкі Қазақстан Республикасы заңдарына сәйкес банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүргізуге Ұлттық банк берген лицензия негізінде жұмыс істейтін банктер мен банктік емес қаржы ұйымдары орындауға міндетті нормативтік құқықтық актілер шығарады.

Бұл актілер қазақ және орыс тілдерінде шығатын ресми басылымдарда — «Қазақстан Ұлттық банкінің хабаршысы» және «Вестник Национального Банка Казахстана» — жарияланады.

Ұлттық банктің негізгі міндеті — ұлттық валютаның ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету. Осы міндетті орындау үшін ол ақша айналымын, несиені, банктік есеп айырысуды және валюталық қатынастарды ұйымдастырады; ақша, несие және банк жүйелерінің тұрақты жұмысын қамтамасыз етеді; сондай-ақ несие берушілер мен салымшылардың мүдделерін қорғау мен бақылауды жүзеге асырады.

Ұлттық банк өз шығындарын өз қаражаты есебінен өтейді. Оның қаражаты жарғылық және резерв капиталынан, қайта бағалау шоттарынан және арнайы провизиялардан (резервтерден) құралады. Мемлекет — Ұлттық банктің жарғылық қорының иесі.

Мүліктің қалыптасу көздеріне банк қызметінен түскен табыстар, бағалы қағаздардан түскен кірістер және тиісті бюджеттерден түскен дотациялар жатады. Негізгі қорларына ғимараттар, құрылғылар, құрал-жабдықтар, көлік құралдары және өзге құндылықтар кірсе, айналым қорлары банкке тиесілі меншікті ақшалай қаражаттардан тұрады.

Заңның 9-бабына сәйкес, Ұлттық банктің жарғылық капиталы 20 млрд теңге мөлшерінде қалыптасады және оның міндеттемелерін қамтамасыз етеді. Жарғылық капитал мемлекеттік бюджеттен бөлінген қаражаттан, мемлекет берген негізгі қордың құнынан және Ұлттық банктің алған пайдасынан құралады.

Резерв капиталы жарғылық капитал мөлшеріне тең. Ол таза табыс есебінен толықтырылып, жүргізілген операциялар бойынша ықтимал шығындарды өтеуге жұмсалады.

Қаржылық жылдағы пайда сол жылға жатқызылатын табыстар мен шығындардың айырмасы ретінде айқындалады. Шығындарға активтердің амортизациясы, оның ішінде банкноттар мен монеталардың тозуы да кіреді. Жарғылық, резервтік және өзге қорлар қалыптастырылғаннан кейін қалған пайда республикалық бюджетке аударылады.

Ұлттық банк және оның мекемелері салықтар мен өзге төлемдерден босатылады.

Әлемдік тәжірибеде орталық банктің қызметін ұйымдастырудың бірнеше құқықтық формасы кездеседі:

Ұлттық банктің несиелік ресурстары келесі көздерден құралады: