Мемлекеттің инвестициялық қызметін жүзеге асыру және оның маңызды мәселелері.
Мемлекеттің инвестициялық қызметі: мәні және негізгі мәселелері
Экономикалық әдебиетте инвестиция ұғымына қатысты айтарлықтай дау жоқ. Қалыптасқан көзқарас бойынша инвестиция — пайда, табыс және әлеуметтік эффект алу мақсатында экономиканың барлық салаларындағы нысандарға, сондай-ақ кәсіпкерлікті дамытуға бағытталатын меншік және интеллектуалдық құндылықтардың барлық түрі.
Инвестициялық ресурстардың құрамы
Инвестициялық ресурстар (құралдар) төмендегі көздер мен активтерден қалыптасады:
- ақша қаражаттары;
- мақсатты банк несиелері;
- үлестік жарналар;
- акциялар және өзге бағалы қағаздар;
- қозғалатын және қозғалмайтын мүлік (ғимараттар, жабдықтар, материалдар және т.б.);
- жерді пайдалану құқығы;
- табиғи ресурстар және басқа да құқықтар.
Инвестициялық қызметтің негізгі нысаны — инвестициялық жобаларды іске асыру. Мұнда инвестициялау мен қаржыландыру ұғымдарын ажырату маңызды:
Инвестициялау
қорларды нақты жобалар бойынша орналастыру, яғни ресурстарды қолдану бағытын айқындау.
Қаржыландыру
сол қорлардың көздерін қамтамасыз ету, яғни ресурстардың қайдан тартылатынын анықтау.
Инвестиция және күрделі қаржы: айырмашылығы
Кейбір еңбектерде инвестицияны күрделі қаржы ұғымымен теңестіреді. Бұл қателіктің түбірі — инвестициялық ресурстарды пайдаланудың нақты нысанын толық ашып көрсетпеуде. Егер күрделі қаржы негізгі қорларды жай және ұдайы өндіруге бағытталса, онда инвестициялар құрылыс-монтаждау жұмыстарының, қажетті жабдықтардың және өзге де шығындардың құнын қамтиды.
Түйін: инвестиция ұғымы күрделі қаржыға қарағанда кең — ол материалдық және материалдық емес бағыттарды да қамтиды.
Инвестициялық қызметтің анықтамасы және сфералары
Инвестициялық қызмет — заңды тұлғалардың, азаматтардың және мемлекеттің инвестицияларды жүзеге асыруға бағытталған практикалық іс-әрекеттерінің жиынтығы.
Инвестициялық қызмет, әдетте, мына сфераларда көрініс табады:
- күрделі құрылыс;
- қаржы капиталын пайдалану;
- қозғалатын және қозғалмайтын мүлік нарығындағы мүліктік құқықтарды жүзеге асыру.
Материалдық емес және айналым активтеріне инвестициялар
Инвестициялардың күрделі қаржыдан тағы бір маңызды айырмашылығы — олардың материалдық емес активтерді (зияткерлік өнім, технология, лицензия, бағдарламалық қамтамасыз ету және т.б.) құруға және ұлғайтуға да бағытталуы.
Негізгі қаржыландыру көздері
- амортизациялық аударымдар;
- таза пайда;
- коммерциялық және өзге банктердің қарыздары;
- қор нарығынан түсімдер және басқа көздер.
Айналым активтері қайда шоғырланады?
Инвестициялар әртүрлі меншік түріндегі кәсіпорындардың айналым активтеріне де бағытталуы мүмкін. Айналым активтері өндіріс сферасындағы (өндірістік қорлар, аяқталмаған өндіріс, келесі кезең шығындары) және айналым сферасындағы (дайын өнім, ақша қаражаты және т.б.) қорлардан тұрады.
Инвестициялық жобаларды бағалау: көрсеткіштер және дисконттау
Инвестициялау туралы шешім қабылдаудағы негізгі мәселе — инвестициялық жобаларды объективті бағалау. Бұл, әсіресе, жалпы экономикалық мақсаттарға жету үшін мемлекет деңгейінде іске асырылатын жобаларға қатысты күрделі міндет.
Тиімділікті бағалауда төмендегі көрсеткіштер жиі қолданылады:
Таза ағымдағы құн (NPV)
келтірілген табыстар мен келтірілген шығындардың айырмасы арқылы есептеледі.
Рентабелдік индексі
келтірілген табыстарды келтірілген шығындарға бөлу арқылы анықталады.
Ішкі табыстылық нормасы (IRR)
жоба табыстылығының инвестиция деңгейіне сезімталдығын сипаттайды.
Өтелу мерзімі
салынған қаражаттың қанша уақытта қайтарылатынын көрсетеді.
Бұл көрсеткіштермен қатар ақшаның қазіргі және келешектегі құнының айырмасын есепке алу қажет. Себебі шығындарды қазіргі құнға келтіріп, оларды табыспен салыстыру мүмкіндігі керек. Бұл тәсіл дисконттау деп аталады.
Дисконттау формуласы
Sd = mt / (1 + a)n
- Sd
- дисконттау мөлшерлемесі (ақшаның қазіргі құны)
- mt
- ақшаның келешектегі құны
- a
- талап етілетін табыс нормасы (ақшаның уақытша құны)
- n
- ақша құны өсетін жылдар саны
Осындай есептеулер нәтижесінде жобаның таза қазіргі құны анықталады. Ал жобаны іске асыру туралы шешім қабылдауда табыстылық көрсеткіштері, оның ішінде инфляцияның ықпалына сезімталдығы да ескеріледі (жоба зиянсыз болуы үшін болжанатын инфляция деңгейі қандай болуы керек деген сұраққа жауап береді).
Мемлекеттік инвестициялық шешімдерді ұйымдастыру логикасы
Мемлекет тарапынан инвестициялық шешімдерді қабылдау және жүзеге асыру бұл қызметті ұйымдастырудың логикалық моделін алдын ала құруды талап етеді. Кәсіпорындардың инвестициялық қызметінің жалпы логикасын макроэкономикалық деңгейде де қолдануға болады.
- 1 Стратегиялық жоспарлау
- 2 Идеяларды іздестіру
- 3 Жобаларды анықтау және бастапқы іріктеу
- 4 Қаржылық талдау және шешім қабылдау
- 5 Жобаны жүзеге асыру
- 6 Мониторинг және инвестициялық бақылау
Стратегиялық жоспарлау мен еңбек ресурстарымен қамтамасыз ету — қабылданатын инвестициялық шешімдердің сыртқы шарттары әрі белгілі бір деңгейде шектеушілері.
Қазақстандағы құрылысқа инвестициялар: құрылымдық өзгерістер
Мемлекеттік деңгейде инвестициялық шешімдерді қаржыландыру көбіне орталықтандырылған қорлар есебінен жүргізіледі, алайда олардың көлемі жыл сайын қысқарып отыр. Бұл төмендеуді ішінара мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың өз қаражаты өтейді. Қазақстан бойынша динамиканы төмендегі мәліметтерден байқауға болады.
| Жыл | Күрделі құрылысқа инвестициялар (млн тг) | Мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдар (%) | Мемлекеттік емес кәсіпорындар мен ұйымдар (%) | Халық (жеке үй/пәтер) (%) |
|---|---|---|---|---|
| 1990 | 13 059 | 95,3 | 2,9 | 1,7 |
| 1995 | 148 590 | 44,9 | 53,8 | 1,2 |
| 2000 | 404 175 | 13,3 | 84,6 | 2,0 |
Кесте деректері бойынша соңғы он жылда мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың үлесі күрт төмендеген (95,3%-дан 13,3%-ға дейін), ал мемлекеттік емес сектордың үлесі айтарлықтай артқан (2,9%-дан 84,6%-ға дейін). Мұндай өзгеріске жекешелендіру нәтижесінде көптеген кәсіпорындардың жеке меншікке өтуі ықпал етті.
Қаржыландыру көздерінің эволюциясы
| Көрсеткіш | 1990 (%) | 1995 (%) | 2000 (%) |
|---|---|---|---|
| Күрделі құрылысқа инвестициялар (барлығы) | 100,0 | 100,0 | 100,0 |
| Бюджеттік қаржылар | 38,9 | 5,0 | 10,0 |
| Кәсіпорындар мен ұйымдардың өз қаржылары | 59,4 | 92,3 | 49,4 |
| Жеке құрылыс салушылар | 1,7 | 1,2 | 2,0 |
| Шетел инвестициялары | — | 1,5 | 38,6 |
Күрделі құрылысқа жұмсалған инвестициялар көлемінде бюджеттік қаржылардың үлесі ұзақ мерзімде төмендеу үрдісін көрсетеді. Кәсіпорындар мен ұйымдардың өз қаржысының үлесі кей кезеңдерде басым болып, кейін құрылымдық өзгерістерге байланысты қайта теңгерілген.
Шетел инвестицияларын тарту қағидалары мен формалары
Шетел инвестицияларын тартудың негізгі қағидаларының бірі — келісімнің екі тарап үшін де өзара тиімді болуы. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, біржақты табысты ғана көздеу елдер арасындағы инвестициялық қатынастарды күрделендіріп, соңында екі жақтың да ұтылуына әкелуі мүмкін.
Маңызды қағидалардың тағы бірі — инвестициялық келісімдер мен жобалардың ашықтығы және жариялылығы. Жобаның негізгі көрсеткіштері мен іске асыру механизмдері келісуші тараптарға алдын ала белгілі болуы және қоғамдық ақпарат құралдарында жариялануы тиіс.
Шетел инвестицияларын тартудың ең тиімді әрі нәтижелі формаларының бірі — тікелей инвестициялар. Олар:
- адрестілігімен және өндірістік сфераға бағытталуымен ерекшеленеді;
- халықаралық экономикалық және ғылыми-техникалық интеграцияны жеделдетуге мүмкіндік береді;
- бірлескен кәсіпорындар құру арқылы екі тараптың зияткерлік әлеуетін өзара байытады.
Сонымен қатар, несиелер мен заемдар да шетелдік инвестиция тартудың кең тараған құралдарының қатарына жатады.