ТОНЫКӨК
Тоныкөк — Екінші Шығыс Түркі қағанатының кемеңгері
Тоныкөк (Тоңыұқық) (646–741 жж.) — Екінші Шығыс Түркі қағанатының негізін қалаушылардың бірі, оғыз тайпасынан шыққан ұлы дана. Ол заманының үш бірдей қағанына уәзір болып, түркі елінің халқын көбейтіп, жерін кеңейтуге зор үлес қосты. Көшпелілер тарихында ақыл-парасаты, қолбасшылық қайраты, көрегендігімен танылып, ел жұртының қасіреті мен қуанышын, ерлігі мен елдігін тасқа қашап қалдырған мұндай тұлға сирек.
Табғаш елінде тәрбие алып, шындықты таныған жылдар
Тас жазуда: «Мен, Білге Тоныкөк, табғаш (қытай) елінде тәрбиеленіп өстім. Түркі халқы ол кезде табғаштарға бағынышты еді» деп көрсетіледі. Бұл дерек Тоныкөктің түркі тайпа көсемдерінің бірінің баласы болғанын аңғартады. Өйткені сол дәуірде көшпелілердің тек ел басыларының аманатқа берген балалары ғана император сарайында оқып, тәрбиелене алатын.
Қытай сарайында жүріп, өз еліне жасалған қорлық пен зорлықты көріп өскен Тоныкөк ақыры шыдай алмай, 683 жылы шили иуән тайпасының басшысы Құтылығпен бірігіп, табғаштарға қарсы көтеріліске шықты.
Көтеріліс және қағанаттың қайта түлеуі
Көтерілісшілер жеңістен жеңіске жетіп, көп ұзамай әйгілі Екінші Шығыс Түркі қағанатының шаңырағын көтерді. Құтылығ «Ел төресі» деген атпен қаған сайланды. Алайда жаңа мемлекет нығайып үлгермей жатып, табғаш билеушілері оны құртуды көздеді. Олар «жабайыны жабайының қолымен құрту» саясатын ұстанып, түркілерге көрші тоғыз оғызды айдап салды.
Табғаштың айла-тәсілін іштен көріп-білген Тоныкөк бұл қатердің алдын алып, Тоғыла жазығында тоғыз оғыз әскерін тас-талқан етті.
Туыстыққа шақырған даналық: тұтқындарды босату
Соғыстан кейін Тоныкөк Құтылығ қағанға кеңес беріп, қолға түскен тұтқындарды түгел босатып, еліне қайтарады. Елшілер арқылы оғыздарға мынадай мазмұнда сөз айтады:
«Түбіміз бір — туыспыз. Өзара қырқысудан өзгеге жем болғаннан басқа пайда жоқ. Табғаш — ортақ жау. Сондықтан соған қарсы күш біріктірейік. Бірлік байрағын көтеріп, ата жауға қарсы бірге күресемін дегендер Отыкенге келсін — біз сонда бірер күн еру боламыз».
Бұл үндеу қандастардың жүрегін жібітіп, оғыздар түгелдей түркі туының астына жиналады. Кейін Тоныкөк тас жазуда: «Осыдан кейін оғыздар өз аяғымен көтеріле келді…» деп сол сәтті ризашылықпен еске алады.
Қапаған қаған тұсындағы сын
Құтылығ қаған қайтыс болған соң, таққа інісі Қапаған отырады. Тоныкөк оған да сенімді серік әрі білікті кеңесші болып, адал қызмет етеді. Тас жазудағы: «Елтөресі (Құтылығ) қаған, Білге Тоныкөк қам жеп, иелік қылғаны үшін Қапаған қаған бар болып отыр» деген жолдар оның мемлекет ісіндегі салмағын айқындайды.
Дегенмен қытай жылнамалары Қапағанды қарамағындағыларға қатал, қартайған сайын қызғаншақ әрі пайымсыз бола бастаған деп сипаттайды. Осы кезеңде Тоныкөк ел бүтіндігін сақтау үшін күндіз отырмай, түнде ұйықтамай, ат үстінде жүріп, қытайға өтіп кетуге ниеттенген ру-тайпа көсемдерін тоқтатуға күш салды.
Алайда Тоныкөктің халық арасындағы беделін қызғанған Қапаған оны биліктен шеттете бастайды. Қағанат әлсіреп, ақырында Қапаған ойда жоқта өз қандастарының қолынан қаза табады.
Білге қаған және құлдыраған қағанаттың қайта көтерілуі
Билікке талас ел бірлігіне зиян тигізеді деген қауіппен Күлтегін батыр Қапағанның ұрпағын жойып, ағасы Могилиәнді қаған тағына отырғызады. «Білге қаған» атанған Могилиән Тоныкөктің көреген кеңесіне сүйеніп, жан-жақтан анталаған жауды жеңіп, құлауға айналған қағанатты қалпына келтіреді.
Тоныкөк тас жазуда: «Түркі Білге қаған… оғыз халқын асырап, мерейін үстем қылып отырар» деп, оған зор сенім артатынын білдіреді.
Тасқа қашалған тарихи баға
Түркі жұртының азаттыққа жетіп, дербес ел болып қалыптасуына өлшеусіз еңбек сіңірген дала кемеңгері өзінің тарихтағы орнын да тасқа қашатып қалдырды. Онда мынадай мазмұндағы сөздер айтылады:
«Тәңірі жарылқады! Бүкіл түркі жұртына қарулы жау келтірмедім, атты әскер жолатпадым. Ел төресі жауламаса, оған еріп мен жауламасам, елім, халқым жойылар еді. Оның шабуылының нәтижесінде, менің шабуылымның нәтижесінде еліміз қайта ел болды, халқымыз қайта халық болды. Өзім қартайдым, ұлық болдым. Түркі Білге қағанның еліне арнап тасқа жаздырған мен — Білге Тоныкөкпін».
Соңғы жылдар: дерек үзігі және болжам
Тоныкөктің нақты қай жылы қайтыс болғаны белгісіз. Қытай деректерінде Білге қаған оны 716 жылы ордаға қайта шақыртқанда, жасы 70-те болғаны анық көрсетіледі. Осыдан кейін ол Білге қағанның қасында болып, қағанатты төніп келген қатерден сақтауға көмектесіп, пайдалы кеңес береді.
734 жылы Білге қаған у беріліп қаза табады. Бұдан кейін Тоныкөк туралы дерек сирейді. Дегенмен Білге қағаннан соң таққа балаларының бірінен кейін бірі отырғаны, ал шынайы биліктің олардың анасы — Білге қағанның әйелі, Тоныкөктің қызы Бопының (Пофудың) қолында болғаны белгілі. Бұл жайт Тоныкөктің осы жылдары да орда маңында болуы мүмкін екенін аңғартады.
Тарихшылардың бір бөлігі оны әбден қартайып барып дүние салды дейді. Соған қарағанда, Тоныкөк шамамен 741 жылы, 95 жасқа жуықтап қайтыс болған тәрізді.