Оқытуды ұйымдастырудың түрлері

Оқытуды ұйымдастырудың түрлері: мәні мен мазмұны

Оқытуды тиімді жүзеге асыруда білім беру үдерісін ұйымдастыру мен оны жаңғырту (модернизациялау) ерекше орын алады. Оқытуды ұйымдастырудың түрі — оқу материалын меңгеру барысында оқушылардың өзара әрекеті мен мұғалім–оқушы қарым-қатынасының орныққан тәртібі.

Терминнің түбірі: «Форма» (лат. forma) — сыртқы көрініс, белгіленген құрылым, тәртіп. Философиялық тұрғыдан ол ішкі мазмұнды ұйымдастыру ұғымымен ұштасады: яғни форма мазмұнмен, ішкі байланыстармен және сыртқы жағдайлармен бірлікте қарастырылады.

Оқыту түрі қолданылатын әдістерге, амалдарға, құралдарға және оқушылардың оқу іс-әрекетіне тәуелді. Педагогикалық іс-әрекет — өзара ықпалдастыққа негізделген мұғалім мен оқушының бірлескен жұмысы; ол нақты тапсырманы орындау кезіндегі қарым-қатынас арқылы көрінеді (И.М. Чередов).

Оқытуды ұйымдастыру түрлерін жіктеу

Оқытуды ұйымдастыру түрлері, негізінен, оқушы саны мен құрамы, жұмыс орны және оқу жұмысының ұзақтығы өлшемдері бойынша ажыратылады.

Негізгі түрлер

Жеке — бір оқушымен жұмыс.
Жеке–жұптық — оқушы–оқушы немесе мұғалім–оқушы өзара әрекеті; көбіне оқушының жеке дайындығымен сабақтас.
Жеке–топтық — бір мектепте, жасы әртүрлі оқушылардан құралған топпен оқу (орта ғасыр мектептерінде кең қолданылған).
Өзара бірлесіп оқыту — Англияда пайда болған белланкастер жүйесі.

Арнайы жүйелер мен нұсқалар

Саралап оқыту — оқушылардың қабілетіне қарай ұйымдастыру (мангейм жүйесі).
Бригадалық оқыту — тапсырманы бригада орындайды (ХХ ғасырдың 20-жылдары тән): бір сыныпта 5–6 оқушыдан топ құрылып, жетекші (бригадир) есеп береді.
Американдық жоспарлар — «Виннетка-жоспар», «Трампа-жоспар» және т.б.
Микротоптық жүйе — фронтальді, ұжымдық жұмыс және басқа форматтар.

Сыныптық–сабақ жүйесі: қалыптасуы, артықшылықтары және шектеулері

Сыныптық–сабақ жүйесі XVII ғасырдан бастап Богемия, Украина, Беларусь аймақтарының мектептерінде кең таралып, бүгінге дейін дамып келеді. Бұл жүйеде сынып — жас ерекшелігі шамалас, құрамы тұрақты, бірге оқитын оқушылар тобы; оқу жұмысы сабақта және үй тапсырмасы арқылы жүзеге асады.

Теориялық негіз

Бұл жүйенің теориялық іргесін XVII ғасырда чех педагогы Ян Амос Коменский қалады.

Күшті жақтары

Сабақ құрылымын тиімді құру және оқу-тәрбие үдерісін тәртіпке келтіру.
Оқушылардың өзара қарым-қатынасын, пікір алмасуын және ұжымдық ізденісті ұйымдастыру.
Уақытты үнемдеу және оқу жұмысының жүйелілігін қамтамасыз ету.
Бәсекелестік арқылы оқу ынтасын арттыру, кезеңдік ілгерілеуге жағдай жасау.

Әлсіз тұстары

Көбіне «орташа деңгейдегі» оқушыға бағдарланады.
Үлгерімі төмен оқушыға тапсырмалар күрделі болуы мүмкін, ал өте қабілетті оқушыға қарқын баяу сезіледі.
Әр оқушының жеке қабілеті жеткілікті ескерілмей қалуы ықтимал; мұғалімнен дифференциацияны дәл ұйымдастыру шеберлігі талап етіледі.

Дегенмен, сыныптық–сабақ жүйесі тәжірибе жүзінде тұрақталып, озық іс-тәжірибелердің қорын жинақтайды. Сонымен бірге бір жастағы оқушылардың бірге оқуы оқу жұмысын ұйымдасқан, үздіксіз жүргізуге және міндетті оқу мен сыныптан тыс іс-әрекетті үйлестіруге мүмкіндік береді.

Сабақ және оқу үдерісін ұйымдастыру кешені

Сыныптық–сабақ жүйесі оқу үдерісін ұйымдастырудың көптеген түрлерін біріктіреді: экскурсия, оқу шеберханасындағы сабақтар, тәжірибелер, еңбек және өндірістік бағыттағы жұмыстар, сондай-ақ сыныптан тыс іс-шаралар (пән үйірмелері, студиялар, ғылыми қоғамдар, олимпиадалар, байқаулар, конференциялар).

Негізгі идея

Бір сабақтың өзінде ұжымдық, топтық, жеке-дара, саралап және даралап оқыту түрлері үйлесіп, бірін-бірі толықтыра алады. Мысалы, барлық оқушы бірдей тапсырма орындаса — фронтальді жұмыс басым болады; ал топтар әртүрлі тапсырма орындап, бір мәселені бірлесіп шешсе — ұжымдық және топтық жұмыс қатар жүреді.

Оқушыны оқу еңбегіне үйрететін дағдылар

Оқытуды ұйымдастыру түрлерінің маңызды ерекшелігі — олар оқушыны оқу еңбегінің мәдениетіне баулиды. Бұл дағдыларға тыңдау, сұрақты талқылау, өз жұмысын жоспарлау, пікір айту және дәлелдеу, өзгенің көзқарасын тыңдау, ойды толықтыру, конспект жазу, баяндама дайындау, библиография құрастыру, ақпарат көздерімен жұмыс істеу, уақытты басқару сияқты әрекеттер жатады.

Топтық жұмыста оқушылар көшбасшылық пен жауапкершілік элементтерін меңгереді, әлеуметтік қарым-қатынас тәжірибесін қалыптастырады және өмірлік жағдайларға бейімделеді. Мұндай ортада тәрбиелік ықпал күшейіп, тұлғаның өзін-өзі басқаруы алдыңғы қатарға шығады.

Қазіргі сабаққа қойылатын талаптар

Сабақ — педагогтің шығармашылықпен құратын біртұтас жүйесі. Ол оқыту мақсаты, міндеттері, заңдары мен принциптеріне сүйеніп, әлеуметтік сұраныс пен оқушы қажеттілігін ескере отырып жобаланады. И.П. Подласый ұсынған жіктеме негізінде бүгінгі сабаққа тән талаптарды былайша жинақтауға болады:

Ғылым жетістіктері мен озық тәжірибеге сүйену, оқу-тәрбие үдерісінің заңдылықтарын ескеру.
Дидактикалық принциптер мен ережелерді сабақ барысында толық іске асыру.
Пәнаралық байланысты күшейту арқылы оқушы санасына әсер ету.
Бұрынғы білімге сүйену, тірек ұғымдарды қолдану және білім сапасын арттыру.
Тұлғаны жан-жақты дамытуға бағытталған белсенді оқыту түрлерін қолдану.
Оқу құралдарын ұтымды пайдалану.
Білімді өндірістік қызметпен және оқушының жеке тәжірибесімен байланыстыру.
Білім, іскерлік, дағдыны тәжірибеде қалыптастырып, ойлау амалдарына тиімді енгізу.
Сабақты диагностикалау, жоспарлау, жобалау және болжау.

Сабақ құрылымы және дидактикалық логика

Әрбір сабақ тұтас педагогикалық үдерістің үш функциясын іске асырады: оқыту, дамыту, тәрбиелеу. Сондықтан сабақ көпжоспарлы, ал құрылымы мазмұн мен мақсатқа қарай әртүрлі болуы мүмкін.

Ең кең тараған құрылым

1 Білімді енгізу және жаңа материалды зерделеу.
2 Өткенді бекіту.
3 Бақылау және білімді бағалау.
4 Үй тапсырмасын беру.

Сабақ құрылымы кездейсоқ жасалмайды: ол оқушының танымдық әрекетінің ішкі логикасын және мұғалім қызметінің ұйымдастырушылық рөлін ескереді. Сабақ элементтері бірлікте орындалғанда оқушылардың жаңа ұғымдары қалыптасып, іс-әрекет тәсілдері меңгеріледі және тәжірибеде қолдануға бейімделеді.

Сабақта оқу қызметін ұйымдастыру: фронтальді, жеке және топтық жұмыс

Фронтальді жұмыс

Мұғалім барлық оқушының әрекетін бір арнаға бағыттайды: бәрі бірдей тапсырма орындайды, сынып бірлесе талқылайды, нәтижені салыстырып, жинақтайды.

Бұл тәсіл сенімді нығайтып, ұжымдық сезімді тәрбиелейді, пікірталас мәдениетін дамытады. Сонымен қатар үлгерім деңгейі әртүрлі оқушыларға бірдей тиімді бола бермейді: әлсіз оқушыға тұрақты қолдау қажет, ал өте қабілетті оқушыда бос уақыт пайда болуы мүмкін.

Жеке жұмыс

Оқушының өзіндік іс-әрекеті ескеріледі: әдебиеттермен, анықтамалармен, энциклопедиялармен жұмыс, шығарма дайындау, реферат жазу сияқты тапсырмалар беріледі.

Жеке тапсырма: бәріне ортақ жұмысты әркім өз бетінше орындайды (қарқын ортақ).
Жекелендірілген тапсырма: оқушы өз мүмкіндігіне сай қарқын мен режимді белгілейді.

Жеке жұмыс өздігінен әрекет етуге, жинақылыққа, мақсат қоюға баулиды, бірақ қарым-қатынас шектеулі болуы мүмкін. Сондықтан оны ұжымдық және топтық жұмыстармен толықтырған орынды.

Топтық жұмыс

Оқушылар шағын топтарға бөлініп, тапсырманы бірлесе орындайды; топбасшы немесе мұғалім үйлестіреді. Топ құрамы сабақ мазмұнына қарай өзгеріп отырады.

Ұйымдастырудың қысқа алгоритмі

Оқу міндетін нақтылау және сыныпты топтарға бөлу.
Тапсырмаларды бөлу: бірдей, саралап немесе даралап.
Нәтижені ортақ талқылау және қорытындылау.
Қажетіне қарай топ құрамын өзгерту және деңгей ерекшелігін ескеру.

Топтық жұмыс зертханалық және практикалық жұмыстарда, жаратылыстану пәндерінде, шет тілінде ауызша сөйлеуді дамытуда, еңбек сабақтарында тиімді. Өзара кеңес беру күшейіп, өзіндік жұмыстың нәтижелілігі артады.

Бұл үш формат бірін-бірі алмастырмайды: керісінше, өзара толықтырып, дұрыс үйлестірілген сабақта жоғары нәтижеге жеткізеді.

Мұғалімнің сабаққа дайындығы

Мұғалімнің сабаққа дайындығы өзара байланысты екі кезеңнен тұрады: тақырып бойынша жоспарлау және әр сабаққа нақтыланған жоспар құрастыру.

1) Тақырыптық жоспарлау

Оқу бағдарламасының белгілі бір тарауы бойынша сабақтар жүйесін, сондай-ақ сабақтан тыс оқу түрлерін (сыныптан тыс және оқудан тыс жұмыстар) үйлестіру үшін қажет. Бұл кезеңде мұғалім білім беру стандарты мен бағдарламаны мұқият талдап, тәрбиелік және дамытушылық мақсаттарды айқындайды.

2) Жеке сабақ жоспарын нақтылау

Мұғалім сабақтың мақсатын, кезеңдерін, материалдың «қажет әрі жеткілікті» бөлігін, жаңа ұғымдарды енгізу ретін, қызықты деректер мен сұрақтарды, тапсырмалар жүйесін және сабақ құрылымын алдын ала ойластырады. Бұл — сабақтың өту барысын болжау және «сценарийін» құрастыру.

Сабақ жоспары нені қамтиды?

Сабақ тақырыбы және өткізілетін орын/сынып.
Нақтыланған мақсаттар мен дидактикалық міндеттер.
Материалдың қысқаша мазмұны және негізгі ұғымдар.
Оқушылардың өзара әрекетін ұйымдастыру тәсілдері.
Оқу-танымдық белсенділікті дамытатын тапсырмалар.
Әдістер, тәсілдер және оқу құралдары.
Бақылау, түзету және бағалау қадамдары.
Үй тапсырмасы және келесі сабаққа дайындық бағыты.

Мұқият дайындық сабақ барысында кездейсоқ қиындықтардың азаюына ықпал етеді. Әсіресе жас мұғалімдер үшін толық конспект жазу пайдалы. Сонымен бірге сабақтың табысты өтуі мұғалімнің дайындығымен қатар, оқушылардың алдағы жұмысқа психологиялық тұрғыдан әзірлігіне де байланысты: келесі сабақ жоспары туралы алдын ала ақпарат беру, қажетті тарауларды оқуға бағыттау, қысқа бақылау және шағын сынақтар ұйымдастыру жаңа материалды меңгеруді жеңілдетеді.

Нәтижеге ықпал ететін қорытынды қағида

Сабақ сапасы мен нәтижелілігі көбіне мұғалімнің өз тәжірибесін талдап, жетістіктері мен қателерінен қорытынды шығара алуына, сондай-ақ келесі қадамдарды дер кезінде түзетіп отыруына байланысты.