Саяси мәдениет
Саяси мәдениет: ұғымы және мазмұны
Саяси мәдениет қоғамдағы барлық саяси іс-әрекеттерді қамтиды және саяси мінез-құлықты айқындайтын маңызды факторлардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл ұғым тарихи тәжірибемен байланысты: саяси саладағы жеке индивидтің білім-тәжірибесі, бақылау дағдылары және саяси мінез-құлқының қалыптасуына әсер ететін құндылықтар мен бағдарлар саяси мәдениеттің мазмұнына кіреді.
1956 жылы америкалық саясаттанушы Г. Алмонд «саяси мәдениет» терминіне ғылыми түсінік беріп, оны зерттеудің негізгі бағыттарын айқындауға ықпал етті.
Саяси мәдениетті түсіндірудің негізгі тәсілдері
1) Психологиялық түсінік
Саяси мәдениет саяси объектілерді қабылдау, бақылау және оған қатысты ішкі психологиялық реакциялар арқылы сипатталады.
2) Талдап қорытуға негізделген түсінік
Саяси мәдениет бағыт-бағдар мен мінез-құлық үлгілерін жинақтап, қоғамдағы саяси әрекеттің жалпы логикасын түсіндіреді.
3) Объективті (институционалдық) түсінік
Мәдениет объективті белгілермен және қатысушылардың мінез-құлқымен өлшенеді. Бұл тәсілде индивидтің қоғамдағы орны мен жағдайы негізгі мәнге ие.
4) Эвристикалық түсінік
Саяси мәдениет — генетикалық конструкт ретінде, яғни талдау мақсатын айқындауға және түсіндіру моделін құруға көмектесетін ұғым ретінде қарастырылады.
Саяси психика және оның негізгі құрамдастары
Саяси психика саяси психологияның өзегін құрайды және адамның саяси шындықты қабылдауына, түсіндіруіне, сезінуіне, сондай-ақ әрекет етуіне қатысатын психологиялық функциялардың жүйесін қамтиды.
Саяси қабылдау
ХХ ғасырдың 1920–1930 жылдары АҚШ-тағы «New Look» бағытындағы психологиялық мектептер көптеген эксперимент арқылы қабылдаудың таңдамалы екенін көрсетті: біз шындықты өз бағдарымызға және санадағы стереотиптерге сүйене отырып қабылдаймыз. Саяси аспектте бұл құбылыс саяси түсінік, өзіндік сана және саяси мәдениетпен тығыз байланысты.
Саяси ойлау
Саяси ойлау — адамның саяси шындықты жүйелі түрде түсінуі, қоғамдық пікірді саралауы, шешім қабылдауы және қорытынды жасауы. Ол тек когнитивті механизмдермен шектелмей, эмоцияны бағалау тәсілдерін және адамның дүниетанымдық (онтологиялық) ұстанымдарын да қамтиды. Саяси ойлаудың мазмұны логикалық механизмдер, мақсат қою, бағдарлау және бағалау арқылы саяси түсінікті айқындап, саяси мәдениетпен ұштасады.
Саяси эмоция
Саяси эмоция — саяси шындықтың адамның санасында аффективті бағалау мен реакция түрінде, кейде бейсаналы деңгейде бейнеленуі. Бұл сезімдер қолдау, сенім, қорқыныш, ашу немесе үміт сияқты күйзелістер арқылы саяси мінез-құлыққа ықпал етеді.
Саясаттағы психикалық инерция
«Инерция» (лат. inertia) — қимылсыздық, әрекетсіздік дегенді білдіреді. Саяси контексте бұл өзгерістерге баяу бейімделу, бұрынғы түсінік пен дағдының сақталып қалуы, жаңа ақпаратты қабылдаудағы тежеліс ретінде көрінеді.
Саяси бағдар және стереотип
Саяси бағдар мен стереотип саяси ойлауда айрықша рөл атқарады. Бағдар ұғымы саяси психологияда күрделі категориялардың бірі: ол саяси субъектінің ішкі сапасы ретінде саяси мәдениеттің және өткен тәжірибенің санада бекітілуін, белгілі дәрежеде өңделуін білдіреді.
Стереотип ұғымы
«Стереотип» сөзі грек тіліндегі stereos (қатты) және typos (із, белгі) түбірлерінен шыққан. Саяси стереотип — күрделі құбылысты қарапайым, орныққан қалыпқа салып түсіндіретін тұрақты үлгі.
1) Полиграфиялық стереотип
Монолитті көшірме формасы. Көп данамен басып шығару мен қайта басылымда қолданылатын қалып (үлгі) ретінде түсіндіріледі.
2) Физиологиялық және динамикалық стереотип
Мидың қызметімен байланысты, саналы жауап пен мінез-құлықтың тұрақтанған формасы. Ол шартты-рефлекторлық ықпалдың нәтижесінде қалыптасатын әрекет тәртібі ретінде сипатталады.
1922 жылы У. Липпман стереотиптерді қоғамдық сана мен психология тұрғысынан талдап, олардың әлеуметтік қабылдауды қалай бағыттайтынын көрсетті.
Ішкі стереотип және құрылымы
Ішкі стереотип әдетте екі негізгі элементтен тұрады: білім және эмоционалды-сезімдік бағалау компоненті. Стереотип құрылымында «өзек» (орталық) және «периферия» бөліктері ажыратылады.
Өзек (орталық бөлік)
Көбіне 1–2 айқын, эмоционалды түрде тез қабылданатын белгіден құралады. Мысалы, этностық стереотиптерде сыртқы белгілер (тері түсі, көз формасы, мұрын өлшемі, шаш түсі, киім үлгісі) өзекті қалыптастыруы мүмкін.
Периферия (шеткі бөлік)
Әлеуметтік-саяси символдармен және кеңірек контекстпен байланысады: жалау, елтаңба, ұран, белгі, афоризм, бағдарламалық тұжырымдар. Бұл қабат мінез-құлыққа әсер етіп, адамның пайымдауына түрткі болатын «қайнар көз» қызметін атқара алады.