Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорының рөлі мен міндеттері

Елімізде міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің енгізілуіне байланысты құрылған Міндетті әлеуметтік сақтандыру қорының (бұдан әрі – Қор) құрылғанына биыл үш жыл толып отыр. Кеңес кезеңінде де белгілі бір қызметтерді атқарған әлеуметтік сақтандыру жүйесі болған. Алайда ол тек сыртқы және формальді белгілері бойынша ғана сақтандыруға ұқсайтын: мысалы, уақытша еңбекке жарамсыздық парағы бойынша төлемдер жасалды, өндірістегі жазатайым оқиғаларға, кәсіби ауруларға немесе өзге де жағдайларға байланысты жәрдемақылар рәсімделді. Мәні жағынан бұл жүйе әлеуметтік сақтандырудан гөрі әлеуметтік қамсыздандыруға жақын болды.

Негізгі қағида: жарна мен төлемнің сәйкестігі

Сақтандыру (әлеуметтік немесе коммерциялық болсын) негізгі принципке сүйенуі тиіс: төлемдер төленген жарналарға сәйкес болуы керек. Осы қағиданы ұстана отырып, мемлекет әлеуметтік қорғаудың берік жүйесін қалыптастыруға бағытталған әлеуметтік саясат жүргізіп келеді.

Үш деңгейлі жүйе

ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 2005 жылғы «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» Жолдауында үш деңгейлі әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін қалыптастыруға бағытталған әлеуметтік реформаның тереңдетілген үш жылдық бағдарламасы басталғаны атап өтілді.

Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі қалай жұмыс істейді?

Халықты әлеуметтік қорғаудың екінші деңгейі болып табылатын міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі Қазақстанда 2005 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізілді. Бұл әлеуметтік бағыттағы мемлекеттік шығындардың елеулі кеңейгенін көрсетті.

Қаржыландыру көзі

Жүйе жұмыс берушілер мен өзін-өзі жұмыспен қамтыған тұлғалардың Қорға төлейтін әлеуметтік аударымдары есебінен қаржыландырылады. Салық жүктемесінің артуын болдырмау үшін төленетін әлеуметтік аударымдар сомасына сәйкес әлеуметтік салық мөлшері төмендетілген.

Қордың мәртебесі

Қор — бірден-бір құрылтайшысы және қатысушысы мемлекет болып табылатын, акционерлік қоғам нысанындағы коммерциялық емес ұйым. Ол әлеуметтік аударымдарды шоғырландырып, әлеуметтік тәуекел туындаған жағдайда қатысушыларға әлеуметтік төлемдер жүргізеді.

Қандай тәуекелдер бойынша төлем төленеді?

Қазіргі уақытта Қор әлеуметтік тәуекелдің үш түрі бойынша төлем жүргізеді:

Еңбек ету қабілетінен айырылу

Денсаулық жағдайына байланысты еңбекке қабілеттіліктің төмендеуі немесе жоғалуы кезінде төлем қарастырылады.
Асыраушысынан айырылу

Отбасын асыраушы қайтыс болған жағдайда әлеуметтік төлемдер тағайындалуы мүмкін.
Жұмысынан айырылу

Жұмыссыз қалған жағдайда, жүйеге қатысушы ретінде әлеуметтік төлем алу құқығы туындайды.

Кімдер әлеуметтік төлем алуға құқылы?

Жұмыс істейтін зейнеткерлерден басқа, кәсіпорындарда және меншік нысанына қарамастан ұйымдарда еңбек ететін қызметкерлер, сондай-ақ жеке еңбек қызметімен айналысатын өзін-өзі жұмыспен қамтыған тұлғалар, егер олар үшін әлеуметтік аударымдар жүргізілсе, жоғарыдағы тәуекелдер туындаған жағдайда Қордан әлеуметтік төлем алуға құқылы.

Төлем мөлшері нені ескереді?

қатысу өтілін;
орташа айлық табысты;
аударымдардың уақытылы және тұрақты төленуін.

Яғни жұмыс беруші заң талаптарын қаншалықты толық орындаса, нақты адамға тағайындалатын әлеуметтік төлем мөлшері соған тікелей байланысты болады.

2007 жылғы көрсеткіштер (1 сәуірдегі жағдай бойынша)

Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі енгізілген сәттен бастап 2007 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша Қордан жүргізілген әлеуметтік төлемдердің жалпы сомасы 309 548,6 мың теңгені құрады, оның ішінде:

Еңбек ету қабілетінен айырылу

203 192,58

мың теңге

Асыраушысынан айырылу

102 293,3

мың теңге

Жұмысынан айырылу

4 062,9

мың теңге

2007 жылғы ақпандағы алушылар саны

2007 жылғы ақпанда Қордан 10 840 алушыға әлеуметтік төлем жүргізілді, оның ішінде:

еңбек ету қабілетінен айырылу бойынша — 7 926 алушыға;
асыраушысынан айырылу бойынша — 2 877 алушыға;
жұмысынан айырылу бойынша — 37 алушыға.

Маңызды ескерту

Әлеуметтік төлем алушылар саны өткен жылмен салыстырғанда 4 есе артқанына қарамастан, төлемдердің мөлшері мен алушылар саны болжанған көрсеткіштерден едәуір төмен болды. Мұның басты себебі — азаматтардың әлеуметтік төлем тағайындауға өтініш беру құқығы бар екенін жеткілікті деңгейде білмеуі.

Егер сіз қатысушы болсаңыз, қандай құқыққа иесіз?

Егер сіз міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің қатысушысы болсаңыз (яғни сіз үшін әлеуметтік аударымдар төленсе), онда еңбек ету қабілетінен айырылу, асыраушысынан айырылу немесе жұмысынан айырылу жағдайлары туындағанда, мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардан бөлек, Қордан әлеуметтік төлем алуға құқылысыз.

Ана мен баланы қорғау: жаңа төлемдер

ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» Жолдауында қазақстандықтардың өмір сапасын арттыруға ерекше көңіл бөлінді. Ана мен баланы әлеуметтік қорғауға басымдық беріле отырып, 2008 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істейтін әйелдердің жүктілігі, босануы және аналық кезеңі бойынша міндетті әлеуметтік сақтандыру енгізу тапсырылды.

Қандай төлемдер жүргізіледі?

жүктілікке байланысты әлеуметтік төлем;
босануға байланысты әлеуметтік төлем;
бір жасқа дейінгі бала күтіміне байланысты әлеуметтік төлем.

Кімдер алады?

Мұндай төлемдерді алуға жұмыс беруші әлеуметтік аударымдар жүргізген жұмыс істейтін әйелдер, сондай-ақ өзі үшін әлеуметтік аударымдар төлейтін өзін-өзі жұмыспен қамтыған әйелдер құқылы.

Неліктен бұл маңызды?

Әлеуметтік төлемдердің маңызды бөлігі Қор арқылы жүзеге асатындықтан, жүктілік, босану және бала туғаннан кейінгі бірінші жылдағы қаржылық міндеттемелер «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» заңмен кепілдендіріледі. Бұл кейбір жұмыс берушілер тарапынан жүкті әйелдерге қатысты кемсітушілікке және құқықты шектеуге қарсы қосымша қорғаныс береді.

Алдағы міндеттер

Қордың қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету және алушылар алдындағы міндеттемелерді толық орындау үшін әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы бірқатар заңнамалық және нормативтік құқықтық актілерге өзгерістер енгізу мәселелері қарастырылуы қажет. Қосымша функциялардың жүктелуіне байланысты Қордың әрі қарай қарқынды дамуына жаңа мүмкіндіктер ашылады.

Мемлекеттің ана мен баланы қорғауға бағытталған әлеуметтік саясаты қоғамның ахуалын және оның серпінді дамуының болашағын айқындайды. Бүгін ана мен бала құқығын қорғай отырып, біз өз болашағымызды қорғаймыз.

(19.04.2007)

Сақтандыру төлемдерін алу мәселесі жөнінде түсініктемелер

Соңғы кезде азаматтар (жеке тұлғалар) бұрынғы КСРО Мемлекеттік сақтандырудың Бас басқармасымен (КСРО Мемсақтандыру) жасалған өмірді сақтандыру шарттарының мерзімі аяқталуына байланысты сақтандыру төлемдерін алу мәселесі бойынша Ұлттық Банкке жиі жүгінеді. Осыған орай сақтанушыларға (пайда алушыларға) төмендегі түсініктемелер беріледі.

Тарихи құқықтық сабақтастық

КСРО Мемсақтандыруы қызмет еткен кезеңде оның Қазақ КСР-індегі уәкілетті органы — Қазақ КСР-нің Мемлекеттік сақтандыру басқармасы болды. Ол сақтандыру қызметін, соның ішінде өмірді ерікті аралас сақтандыруды, балаларды сақтандыруды, некеге тұруға (үйлену тойына) дейін сақтандыруды жүзеге асырды.

Шарт мерзімдері

Сақтандыру шарттары ұзақ мерзімге жасалды: мысалы, 1 жылдан 5 жылға дейін, 18 жасқа дейін немесе одан да ұзақ кезеңге. Бұл ретте сақтанушылар сақтандыру ережелерінде белгіленген тариф бойынша жарналарды жыл сайын төлеп отырды.

1991 жылдан кейінгі қайта ұйымдастыру

КСРО-ның ыдырауы сақтандырудың бірыңғай жүйесінің бұзылуына әкелді. Соған байланысты Қазақ КСР Министрлер Кабинетінің 1991 жылғы 7 мамырдағы № 289 қаулысымен Қазақ КСР-нің Мемлекеттік сақтандыру басқармасы құқықтық мұрагерлік өкілеттіктерімен Қазақ КСР-нің Мемлекеттік коммерциялық сақтандыру компаниясы (бұдан әрі – Компания) болып қайта құрылды.

1993–1995 жылдары Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік меншікті мемлекет меншігінен алу мен жекешелендірудің Ұлттық бағдарламасына, сондай-ақ ҚР Президентінің 1994 жылғы 16 сәуірдегі № 1658 «Сақтандыру нарығын қалыптастыру және дамыту жөніндегі ұйымдық-құқықтық шаралар туралы» Жарлығына сәйкес, Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің 1995 жылғы 17 сәуірдегі № 496 қаулысымен Қазақ КСР-нің Мемлекеттік коммерциялық сақтандыру компаниясын «Сенім» сақтандыру компаниясы» ашық үлгідегі акционерлік қоғамы («Сенім» СК» ААҚ) етіп қайта құру белгіленді.

Ескерту

Берілген мәтін осы бөлімде үзіледі және «Осы қаулыны іске асыру…» сөйлемімен аяқталады. Құжаттың жалғасы ұсынылса, бөлімді толық құрылымдап, төлем алу тәртібі мен құжаттарды нақтылап өңдеп беремін.