1930 – 1932 ж. несие реформасының мазмұны туралы
Несие реформасы және банк жүйесінің жаңа кезеңі
1930–1932 жж. несие реформасы: банк жүйесін орталықтандырудың басталуы
1930–1932 жылдары жүргізілген несие реформасы елдің банк жүйесінің дамуында жаңа кезеңді бастап берді. Реформаның нәтижесінде жаңа қағидаларға негізделген салалық банктер жүйесі қалыптасты, ал қысқа мерзімді несиелеу мен есеп айырысу тетіктері мемлекеттік банк арқылы қатаң реттелетін болды.
Негізгі вектор
Коммерциялық несиеден бас тартып, тікелей банктік несиелеуге көшу.
Басқару
Мемлекеттік жоспарлау күшейіп, қаржы ресурстары орталықтандырылды.
Инфрақұрылым
Есеп айырысу мен қысқа мерзімді несиелердің едәуір бөлігі банктерде шоғырланды.
Реформаға дейінгі алғышарттар
Несие реформасын іске асырудың алдында бірқатар алғышарттар қалыптасты:
1) Мемлекеттік сектордың басымдығы
- 1930 жылы өнеркәсіптегі мемлекеттік сектор үлесі 99,1%-ға жетті.
- Көтерме саудада — 97,2%, бөлшек саудада — 86,5%.
- Ауыл шаруашылығында тауарлы астықтың 55%-ын мемлекеттік және ұжымдық шаруашылықтар өндірді.
2) Жоспарлы мемлекеттік басқарудың күшеюі
1928 жылы халық шаруашылығын дамытудың бірінші бесжылдық жоспары дайындалып, шаруашылықтың әр буынына жеткізілді. Жоспар кәсіпорынның өндірістік және қаржылық қызметін қамтыды.
3) Өнеркәсіптің шаруашылық есепке көшуі
Шаруашылықтың негізгі буыны саналатын өнеркәсіп кәсіпорындары шаруашылық есеп қағидаларына көше бастады.
4) Есеп айырысуды банк арқылы шоғырландыру
Коммерциялық вексель айналыстан шығарылып, есеп айырысуды тек банк арқылы жүргізу күшейтілді. Қысқа мерзімді несиені банктерде жинақтау нәтижесінде 1929 жылғы 1 қарашада халық шаруашылығына берілген қысқа мерзімді несиенің шамамен 80%-ы банктер үлесіне тиді.
Бұл кезеңде салалық банктер ұзақ мерзімді несиелеу мен салаларды қаржыландыруға жауап берді, ал қысқа мерзімді несиелеу КСРО Мемлекеттік банкінде шоғырландырылды. Мембанктің бүкіл несие жүйесіндегі орталық рөлі күшейді. Одақтас республикалардың барлығында, соның ішінде Қазақстанда да, банктердің республикалық мекемелері ұйымдастырылды және олар жоғары билік органдарына бағындырылды.
Ұйымдастыру қағидалары: «бір кәсіпорын — бір банк»
Тәжірибеде ақша айналымын шоғырландыру қағидасы енгізілді: әрбір кәсіпорын, ұйым немесе мекеме тек бір банкте ғана есеп айырысу немесе ағымдағы шот аша алды. Сол банкте олар ақшалай қаражаттарын сақтап, несие алып, қолма-қол ақша алып, барлық қолма-қол емес есеп айырысу операцияларын жүргізді.
Шоғырландырудың нәтижесі
Бақылау күшейіп, есеп айырысу тәртібі біріздендірілді, кәсіпорындардың төлем айналымы банктік арнаға толық тәуелді бола бастады.
Әкімшілік шектеу
Жергілікті деңгейде өз ережелерін бекітуге жол берілмеді; банк ісі жоғарыдан төменге қарай қатаң бағыну қағидасымен құрылды.
Реформаның мақсаты және негізгі себептері
Мақсат
Несиелеу мен несие-есеп жұмыстарының жаңа түрлерін енгізу.
Себеп
Бірінші бесжылдық жоспарға сай өнеркәсіп, көлік, сауда және ауыл шаруашылығының едәуір бөлігі мемлекеттік жоспармен дамуға тиіс болды.
Мәселе
Коммерциялық несие жоспарсыз айналым қаражатын бөлумен шектеліп, ресурстарды орталықтандыру міндетін толық орындай алмады.
Сонымен бірге кәсіпорындардың бірін-бірі вексель арқылы несиелеуі банк бақылауынан тыс қалып, банктің несие алушымен нақты байланысы әлсіреді. Бұл жағдай тікелей мемлекеттік жоспарлы басқару логикасымен қайшылыққа келіп, несие қатынастарын түбегейлі өзгертуді талап етті.
Реформа кезеңдерінде шешілген міндеттер
- 1) Шаруашылық орындарының бірін-бірі коммерциялық несиелеуін жою және оны тікелей банктік несиемен алмастыру.
- 2) Банктің бағытын нығайтатын есеп жұмысының жаңа түрлерін және шаруашылық есеп тетіктерін енгізу.
- 3) Қысқа мерзімді несиелеуді мемлекеттік банкте шоғырландыру; кәсіпорындардың өз қаражаты мен қарыз қаражатының қолданылу аясын айқындау; несиелеу қағидаларын бекіту.
- 4) Несие жүйесін қайта құру: мемлекеттік банк функцияларын ұзақ мерзімді несие беретін арнаулы институттардың қызметінен ажырату.
Алғашқы кезеңнің өзегінде коммерциялық несиені банктік несиемен алмастыру тұрды. Банктік несие — жоғары басқару органдарының жоспарына сәйкес несие алушыға тікелей банк беретін несие ретінде сипатталды.
Алғашқы кезеңдегі негізгі қателіктер
Банктік несиелеудің артықшылықтары бірден толық нәтиже бермеді. Практикада бірнеше жүйелік кемшілік байқалды:
Есеп айырысудағы автоматизм
Жабдықтаушы банкісі сатып алушыға жіберілген тауарлар үшін қаражатты дағдылы түрде автоматты аударып отырды, ал сатып алушының банкісі де оның шотынан дәл солай автоматты түрде құнын шығарып отырды. Жүктің дұрыстығы мен келісімдердің орындалуы жеткілікті бақылауға алынбады.
Несие берудегі автоматизм (жоспармен несие беру)
Жоспардың нақты орындалуын тексермей-ақ, кәсіпорындарға жоспарлы түрде несие берілді. Несие мөлшері айналым қаражатының жалпы жетіспеуіне қарай анықталып, пайдалану мақсаты мен қайтару мерзімі айқын көрсетілмей берілген жағдайлар кездесті.
Өз қаражаты мен қарыз қаражатының араласуы
Көп жағдайда кәсіпорынға банкте бір ғана шот ашылып, онда өз қаражаты да, банктік несие де бірге есептелді. Нәтижесінде қаражат көздерінің айырмашылығы айқын көрінбей қалды.
Техникалық дайындықтың жеткіліксіздігі
Ережелер, нұсқаулықтар және құжат үлгілері алдын ала толық дайындалмады; банк төлем жүргізуге қабылдайтын құжаттар ағыны да жеткілікті деңгейде жоспарланбады.
Кейінгі кезеңдер осы кемшіліктерді жоюға бағытталды: мемлекеттік банк халық шаруашылығына қысқа мерзімді несие берудің біртұтас орталығы әрі мемлекеттің есеп-кассалық орталығы рөлін күшейтті.
Қорытындысында 1930–1932 жылдардағы несие реформасы жоспарлы социалистік шаруашылықтың талаптарына сай ақша-несие жүйесін қалыптастырып, мемлекеттік банкті өндіріс пен тауар айналымын есепке алатын және бақылайтын негізгі институтқа айналдырды.
Түбегейлі банк реформасы және маманданған банктер
1988 жылғы түбегейлі банк реформасы: құрылымдық қайта құру және оның салдары
Елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын жеделдету және ақша-несие қатынастарын жетілдіру мақсатында 1988 жылғы 1 қаңтардан бастап банк жүйесін қайта құру туралы қаулы қабылданды. Реформаға дейін КСРО мен Шығыс Еуропаның социалистік елдерінде банк жүйесінің құрылымы ұқсас болды: аз санды несие мекемелерінде банк ісін шоғырландыру, несиелеу мен есеп жүргізуді және валюталық басқаруды орталықтандыру басым сипат алды.
Қайта құру логикасы: монополияны әлсірету талпынысы
Шаруашылық механизмінің жалпы бағыты банктердің құрылымын және кадрлық құрамын айқындайтын негізгі факторға айналды. Бір банктік жүйе басқаруды қатал орталықтандырудың нәтижесі болса, монополизмді әлсірету және басқарудың бір бөлігін жергілікті деңгейге беру идеясы бірнеше дербес банктердің құрылуына негіз болды. Осы мақсатпен Қазақстанда да 1988 жылдың қаңтарынан бастап банк жүйесін айтарлықтай өзгертетін реформа жүргізілді.
Реформа нәтижесінде КСРО Мемлекеттік банкі және бұрынғы Құрылыс банкінің мекемелері негізінде маманданған банктер жүйесі қалыптастырылды.
1988 жылғы реформа нәтижесінде құрылған негізгі банктер
КСРО Мемлекеттік банкі
Міндеті — «банктердің банкісі» ретінде елдің ақша айналымын ұйымдастыру. Ол бұрынғыдай кәсіпорындар мен ұйымдардың кассалық және несие-есеп қатынастарын тікелей жүргізбейді; негізгі клиенттері — маманданған мемлекеттік банктер.
КСРО Өнеркәсіп-құрылыс банкі
Өндіріс, құрылыс, көлік және байланыс салаларындағы қызметті несиелеу; күрделі шығындарды қаржыландыру мен несиелеу; есеп айырысу жұмыстарын жүргізу.
КСРО Тұрғын үй-әлеуметтік банкі
Тұрғын үй шаруашылығы мен әлеуметтік сала мекемелеріне банктік қызмет көрсету үшін құрылды.
КСРО Агроөнеркәсіп банкі
Агроөнеркәсіп кешенінің кәсіпорындары мен ұйымдарына қызмет көрсету және оларды несиелеу.
КСРО Жинақ банкі
Бұрынғы жинақ кассаларын біріктіру арқылы құрылды. Негізгі міндеті — халыққа қызмет көрсету және жинақтарды тарту.
КСРО Сыртқы экономикалық банкі
Экспорт-импорт операцияларын ұйымдастыру және есепке алу; сыртқы экономикалық байланыстардағы субъектілерді несиелеу; валюталық жоспардың орындалуын бақылау; халықаралық валюта және несие нарықтарында операцияларды қамтамасыз ету.
Реформаның қайшылықтары және жүйелік кемшіліктер
Банктердің мамандандырылуы банк жүйесінің жұмысын күрделендіріп, оны монополиядан толық босата алмады және несиелік механизмге түбегейлі өзгеріс әкелмеді. Керісінше, жүйе көлемі ұлғайып, көп сатылы, шығынды әрі бюрократиялық сипат алды. Төменгі буындағы бөлімшелер жоғарғы деңгейдегі маманданған банктерге клиенттері бойынша несие ресурстарын жоспарлап, олардың пайдаланылуы туралы есеп беріп отырды.
1987 ж. реформаға дейінгі негізгі кемшіліктер
- Вексель айналысының болмауы.
- Кәсіпорын қарыздарын кешіру тәжірибесі (әсіресе ауыл шаруашылығында).
- Экономиканың түрлі салаларында артық несиелеудің байқалуы.
- Банк мамандануының әлсіреуі және монополизмнің сақталуы.
- Пайыз мөлшерлемесінің төмен деңгейде болуы.
- Банк бақылауының әлсіздігі.
- Бақылауға қиын несиелік және банктік ақшалардың шамадан тыс шоғырлануы.
Іске асырудағы басты мәселе
Қайта ұйымдастыру әкімшілік сипаттан ары аса алмады: үш банктің монополиясын бірнеше банктердің монополиясы алмастырды. Кейбір сарапшылар реформаның алғашқы кезеңінде банк ісінің мазмұны, әдістері мен тәсілдері түбегейлі өзгермей, көбіне құрылымдық қайта атау мен қайта бөлумен шектелгенін атап өтті.
Негізгі себептердің бірі — реформаның жоғарыдан берілген нұсқау тәсілімен жүргізілуі және алдын ала дайындықтың жеткіліксіздігі, қажетті алғышарттардың толық жасалмауы болды.
Кооперативтік және коммерциялық банктердің пайда болуы (1988–1991)
1988 жылы «Кооперациялар туралы» заң қабылданып, соған сәйкес қаражат тарту және несиелеу қызметін жүзеге асыратын кооперативтік банктер пайда бола бастады. Банктік кооперативтер ашуға жасалған қолайлы жағдайлар көптеген банктердің құрылуына түрткі болды.
1989.01.01
43
коммерциялық банк тіркелді
1990
224
банкке дейін өсті
1991 соңы
1357
банкке жетті
Дегенмен банктердің едәуір бөлігі қысқа мерзімді пайданы көздейтін «бір күндік банктер» ретінде құрылып, уақыт өте жабылып отырды. Олардың орнына клиенттерге өте қолайлы шарт ұсынғанымен, міндеттемелерін орындай алмаған жаңа құрылымдар да пайда болды.
Кеңестік кезеңде ғасырлар бойы қалыптасқан қаржы нарығының институттары мен құралдары мақсатты түрде жойылып, утопиялық идеологиялық ұстаным негізінде бір деңгейлі банктік пирамида құрылды. Бұл модель бәсекелестік элементтерін, тәуекел мен ынталандыру тетіктерін әлсіретті.
1989 жылдан бастап елде алғашқы коммерциялық, кооперативтік және жеке банктер жұмыс істей бастады. Сол жылы құрылған алғашқы коммерциялық банктердің қатарында «Интеринвест банк», «Крамдс банк», қазіргі «Казкоммерцбанк» және басқалары аталады.