Автоматты өлшеу режимі
Өлшеуді іске қосу және бастапқы тексеру
«Старт» батырмасын басқанда объект арқылы 0,5 А тұрақтандырылған ток жіберіледі және кешенді кедергі өлшенеді. Кедергінің өлшенген мәніне қарай (курстық жұмыстағы 1-кестеге сәйкес) өлшеудің қажетті диапазоны таңдалады.
Негізгі параметрлер
- Тұрақтандырылған өлшеу тогы: 0,5 А немесе 5 А
- Өлшеу саны: 30 (секундына 1 рет)
- Тұрақтану критерийі: ең кіші разряд бойынша 9 бірліктен артық айырмашылық болмауы
Нәтижені индикациялау
- Сандық таблода орамның омдық кедергісі көрсетіледі.
- Кедергі өлшем бірлігі индикатормен беріледі: «Ом» немесе «мОм».
- Температура индикаторы орнына шамның жанып-өшуі өлшеу күйін білдіреді.
1-тәсіл: токты тұрақтандыру режимінде өлшеу
Қажетті диапазон таңдалғаннан кейін құрал 1-кестеге сәйкес өлшенетін тұрақтандырылған токтың мәнін бекітеді (0,5 А немесе 5 А). Одан кейін объект кедергісін 30 рет тізбектей өлшеп, алынған мәндерді өзара салыстырады.
Өлшеу логикасы
- Егер нәтижелер ең кіші разрядта 9 бірлікке дейін өзгерсе, өлшеу процесі тоқтайды.
- Егер айырмашылық 9 бірліктен артық болса, өлшеу циклі 5 минут бойы қайталанады.
- 5 минуттан кейін құрал автоматты түрде келесі өлшеу тәсіліне өтеді.
2-тәсіл: режимді ауыстыра отырып дәлдеу және есептеу
Құрал таңдалған диапазонға сәйкес (0,5 А немесе 5 А) берілетін тұрақтандырылған токты ұстап тұрады және әдістемеге сәйкес «токты тұрақтандырғыш» көз режимінен «кернеуді тұрақтандырғыш» көз режиміне ауыстыруды орындайды.
Ix тогын бақылау
Құрал объект арқылы өтетін Ix тогын периодты түрде өлшеп, нәтижелерді салыстырады. Бұл әрекет тек 30 өлшеудің салыстырмалы айырмасы 1%-дан аспағанда ғана тоқтатылады.
Кернеуді өлшеу және тұрақтану шарты
Салыстыру шарты орындалған соң өлшенген ток мәні жадта сақталады да, құрал кедергіге түсетін кернеуді өлшеуге көшеді. Бұл кезеңде тұрақтану шарты ретінде өлшеу мәндерінің кіші разряд бойынша айырмасы 9 бірліктен аспауы қабылданады.
Нәтиже
Кедергі мәні Ом заңы бойынша есептеледі және сандық таблода көрсетіледі.
Стандартталмаған өлшеу құралдарына қойылатын талаптар
Стандартталмаған өлшеу құралдары үшін Қазақстан Республикасының талаптары қолданылады, ал қажет болған жағдайда халықаралық және мемлекетаралық нормалар да ескеріледі. Бұл талаптар көп жағдайда стандартталған өлшеу құралдарына қойылатын жалпы талаптарға ұқсас.
Қауіпсіздік
Адам өміріне және қоршаған ортаға қауіпсіз болуы — міндетті талап.
Құжаттама
Әр құралға жеке сертификат немесе пайдалану және метрологиялық қамтамасыз етуге қатысты құжаттар болуы тиіс.
Сәйкестік
Құрал техникалық шарттарға сай болуы және оған қатысты талаптарды орындауы қажет.
Қай кезде стандартталмаған құрал орнатылады?
- Егер стандартталған құралдар берілген техникалық талаптарды жеткілікті көлемде қанағаттандырмаса.
- Егер стандартталған құрал «туыстас» стандартталмаған құралмен салыстырғанда нәтижеге толық және қажетті дәлдікпен қол жеткізуге мүмкіндік бермесе.
- Орнатылатын стандартталмаған құралдардың номенклатурасы мүмкіндігінше минимал болуы тиіс.
Курстық жұмыста стандартталмаған өлшеу құралдарының мәнін ашу үшін түрлі мысалдар қарастырылады: құрылымы, құрамы, жұмыс істеу принципі, үрдістердің ерекшелігі, қоршаған ортаның әсері (жұмыс орнының температурасы, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы, атмосфералық қысым), қолданылатын шамалар және пайдалану саласы.
Кез келген метрологиялық құрал сияқты, бұл құралдар да салыстырып тексеруден (верификация) белгіленген мерзімде өтуі міндетті.
Мысал: әмбебап автоматты жиілік өлшеуіш (ЧУБА-С)
Арналуы және қолданылуы
- Стандартталмаған желі жиілігін автоматты түрде өлшеуге арналған (ЧУБА-С).
- Нәтижені төртразрядты сандық таблода тікелей көрсетеді.
- Жылытылатын ғимараттарда қолданылады және тасымалдауға ыңғайлы.
Пайдалану шарттары
- Температура
- +5…+50 °C
- Ылғалдылық
- 30…80%
- Қысым
- 720…780 мм сын.бағ.
Өлшеу принципі (қысқаша)
Екі ретті орамнан алынған желі сигналы (синусоида, 3 В амплитуда) кіріске беріледі. Сигнал тікбұрышты импульстарға түрлендіріледі.
Опоралық кварц генератор 4 МГц импульстарын қалыптастырады; жиілік бөлгіш арқылы 64-ке бөлінеді. Нәтижесінде декадты есептегіш блогына 62,5 кГц түседі.
Кілт ашық тұрған уақытта (өлшенетін жиіліктің 4 периоды) кіріске келген импульстар саны есептеледі, дешифрленіп таблода ондық түрде көрсетіледі.
Индикация мысалдары
- Егер желі жиілігі 50 Гц болса, төрт периодта есептегішке 5000 импульс келеді және таблода 50,00 Гц көрсетіледі.
- Егер жиілік 50,05 Гц деңгейіне көтерілсе, құрал көрсеткіші әдіске байланысты ығысуы мүмкін; сондықтан нақты мәнді формуламен түзету ұсынылады.
Түзету формуласы және қателік
Өлшеніп жатқан жиіліктің дәл мәнін төмендегі формуламен анықтауға болады:
F = 2500 / (100 − Fм)
Мұндағы Fм — құрал көрсеткен жиілік мәні. Егер 50 Гц-ке қатысты қателік 0,5 Гц немесе одан кіші болса, оны елемеуге болады. Ал ауытқу жоғары болғанда, жалпы түрде ΔF Гц болғанда, көрсеткішті 0,02·(ΔF)2 Гц-ке арттыру қажет.
Құрылымы және басқару элементтері
Алдыңғы тақта
- Қосу батырмасы: «Сеть»
- Индикатор жарықтығын реттеу: «Яркость»
- Режим ауыстыру: «Режим»
- Төртразрядты индикаторлық табло
- Қосу көздері: «Частотомер», «Генератор»
Артқы тақта
- Сақтағыш
- Жерге қосылу клеммасы
Метрологиялық тәжірибе және нормативтік база
Әр өлшеу құралының салыстырмалы қателігі болады. Калибрлеуден немесе салыстырып тексеруден өткен құралдар басқа өлшеу құралдарын тексеруге жиі қолданылады. Кей жағдайларда өлшеу функциясын жан-жақты салыстырып тексеру үшін екі немесе одан да көп құрал қажет болуы мүмкін — мұндайда стандартталмаған өлшеу құралы пайдаланылады.
Рөлдер мен жауапкершілік
Салыстырып тексеру, калибрлеу және басқа да метрологиялық өлшеу үрдістерін бағалайтын маман — салыстырып тексеруші. Көптеген практикалық сұрақтар мен тапсырмалар осы мамандардың шешіміне тәуелді.
Қолданылған нормативтік құжаттар
Бұл жұмыста келесі құжаттарға сүйенілді: ГОСТ 12.2.007.0-75, ГОСТ 8.326-78 (өзгертілгені: ГОСТ 8.326-89), ГОСТ 22261-82, ГОСТ 2.601-68, ГОСТ 8.001-80, ГОСТ 8.009-84, ГОСТ 8.513-84, ГОСТ 16263-70РД, ГОСТ 50-660-88, МИ 202-80, МИ 1314-86, сондай-ақ басқа да шетелдік және Қазақстан Республикасының стандарттары мен құжаттары.
Қорытынды: қолдану ауқымы және нарықтағы орны
Әлемде стандартталмаған өлшеу құралдарын қолдану ауқымы кең. Олар ғарыш өнеркәсібінен бастап, жаңа қалыптасып келе жатқан шағын компаниялардың сауда және сервистік міндеттеріне дейін әртүрлі салаларда пайдаланылады. Қоғам дамуына ілесе отырып, мұндай құралдар параллель түрде жетілдіріліп отырады.
Қазақстан Республикасында да бұл үрдіс өз ықпалын тигізуде. Көп жағдайда стандартталмаған өлшеу құралдарын жасау өнеркәсіптің нақты сұранысына тікелей тәуелді, яғни олар көбіне тапсырыс бойынша әзірленеді.