Халықаралық мемлекетік кредит
Халықаралық мемлекеттік кредит
Мемлекет өз шығындарын жабу үшін шетелдік кредиттерді де тартады. Сыртқы экономикалық байланыстардың қарқынды өсуі халықаралық мемлекеттік кредиттің жедел дамуына әкеліп, соның нәтижесінде сыртқы берешектің тез ұлғаюына ықпал етті.
Қажетті қаржы ресурстарын жұмылдыру мақсатында мемлекеттер ұлттық шекарадан тыс жерлердегі бос ақша көздерін барған сайын белсендірек пайдаланады. Кредит мәмілелеріне компаниялар, банктер және әртүрлі елдердің мемлекеттік органдары қатысады.
Негізгі ұғымдар және институционалдық орта
Халықаралық кредит — бірқатар елдердің мемлекеттері, банктері, сондай-ақ өзге заңды және жеке тұлғалары басқа елдердің мемлекеттеріне, банктеріне және басқа да заңды әрі жеке тұлғаларына беретін қарыздар жүйесі.
Сыртқы экономикалық байланыстардың дамуына байланысты халықаралық кредит саласында валюта-кредит ұйымдарының рөлі күшейді. Олардың қатарына Халықаралық Валюта Қоры (ХВҚ), Халықаралық қайта құру және даму банкі (Дүниежүзілік банк) және оның құрылымдары — Дамудың халықаралық ассоциациясы, Инвестициялар кепілдігінің көпжақты агенттігі және басқалары жатады.
ХВҚ-ның рөлі
ХВҚ валюта бағамдарын реттеу нормаларын белгілеуге және олардың сақталуын бақылауға, қатысушы елдер арасындағы валюталық шектеулерді жоюға, төлем баланстарын реттеу үшін қаражат беруге көмектесу арқылы халықаралық сауда мен валюталық ынтымақтастықты қолдайды.
Дүниежүзілік банктің рөлі
Дүниежүзілік банк пен оның ұйымдары елдердің экономикалық дамуын техникалық көмек көрсету және экономикалық әлеуетті іске асыруға қабілетті жобаларды қаржыландыру арқылы қолдайды.
Халықаралық мемлекеттік кредиттің мазмұны
Халықаралық мемлекеттік кредит — халықаралық экономикалық қатынастар аясында елдердің материалдық ресурстарының қозғалысы; бұл жерде мемлекет дүниежүзілік қаржы нарығында борышкер немесе кредитор ретінде әрекет етеді.
- Бұл қатынастар мемлекеттік сыртқы қарыз нысанын қабылдайды.
- Ішкі қарыздар секілді, ол да қайтарымдылық, мерзімділік және ақылық шарттарымен беріледі.
- Алынған сыртқы қарыз сомасы есептелген пайыздарымен бірге елдің мемлекеттік борышына қосылады.
Мемлекеттік сыртқы қарыздар ақша және тауар нысанында берілуі мүмкін. Кредит субъектілері — мемлекеттік уәкілетті органдар арқылы әрекет ететін елдер.
Өз мәні бойынша халықаралық мемлекеттік кредит ұлғаймалы ұдайы өндірісті қамтамасыз етудің маңызды құралдарының бірі болып табылады және бірқатар жағдайда дамушы елдерге экономикалық көмек көрсету тетігі ретінде көрінеді.
Даму себептері және ресурстар көздері
Халықаралық кредиттің дамуына әсер ететін факторлар
- Еңбектің халықаралық бөлінісі және экономикалық бірігу.
- Өндірістің мамандандырылуы мен кооперациясы.
- Елдердің табиғи ресурстар және жұмыс күшімен қамтамасыз етілуінің әркелкілігі.
- Жекелеген елдердің экономикалық дамуының біркелкі еместігін еңсеру қажеттігі.
- Дамушы елдерге экономикалық көмек көрсету қажеттігі.
- Дамушы елдердің дамыған елдермен сауда-экономикалық ынтымақтастығы.
Мемлекеттің халықаралық кредит ресурстары
- Мемлекеттік бюджет қаражаттары (қорланым қорларына жататын ресурстар).
- Ұжымдық несие қорлары (ұлттық және халықаралық банктердің меншікті және тартылған қаражаттары).
- Мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың қаражаттары.
Ақша нысанындағы халықаралық кредит ұлттық валюталарда және еркін айырбасталатын валюталарда беріледі. Оның негізгі функциясы — мемлекеттердің сыртқы экономикалық қызметі барысында тауар және ақша ресурстарын мерзімділік, ақылық және қайтарымдылық шарттарымен қайта бөлу.
Халықаралық кредитті пайдалану экономиканың дамуын жеделдетуге, экономикалық даму деңгейлерін теңестіруге, сыртқы сауданың өсуіне және экономикалық интеграцияны күшейтуге жәрдемдеседі.
Нысандары: сыртқы қарыздар, ресми көмек және байланыстырылған кредиттер
Сыртқы қарыз
Халықаралық кредиттің негізгі нысаны — сыртқы қарыздар. Қарыз қаражаттары сыртқы сауда мәмілелерін іске асыруға немесе экспорт пен импортты қолдауға бағытталады.
Дамуға ресми көмек
Экономикалық дамуды қолдау үшін шетел мемлекеттері мен көпжақты ұйымдар беретін ресми көмектің коммерциялық емес сипаты басым: олар пайдасын барынша арттырудан гөрі құрылымдық жаңғырту мен өсуді қамтамасыз ететін салаларды қаржыландыруға мән береді.
Байланыстырылған (экспорттық) кредит
Мұндай кредиттер қарыз алушы елге нақты тауарларды сатып алуға беріледі және кредит шарты тауар жеткізілімімен “байланыстырылады”. Әдетте олар жеңілдікпен ұсынылады.
Экспорттық кредиттердің ықтимал салдары
- Қосымша қаржыландыру есебінен импорт өсіп, сауда балансының тапшылығын тудыруы немесе ұлғайтуы мүмкін.
- Импортталатын тауарлар сапасы жоғары әрі арзанырақ болғанда, отандық тауарларды ығыстыруы немесе өндірісті тежеп қоюы ықтимал.
- Дегенмен, дұрыс бағытталса, инвестиция есебінен өндірістік әлеуетті күшейтіп, ұзақ мерзімді өсімге ықпал ете алады.
Қазіргі жағдайда жабдық, материал және азық-түлік сатып алу кезінде сыртқы сауда ұйымдары мен сыртқы экономикалық банк контрактілер мен келісімдер, соның ішінде өтемдік келісімдер негізінде дамыған елдердің банктері мен фирмаларынан алынатын банк және коммерциялық кредиттерді пайдаланады.
Өтемдік келісімдер
Өтемдік келісімдер — сыртқы сауда келісімдерінің түрі: сатып алушы тауардың құнын басқа тауарларды жеткізу арқылы өтейді. Көбіне бұл келісімдер шетел банктерінен ұзақ мерзімді кредиттер тартуды көздейді. Сол кредиттердің есебінен белгілі бір объектіні салуға қажет тауарлар төленеді, ал жеткізілім құны салынған объекті өнімін экспорттау арқылы өтеледі.
Мемлекеттік сыртқы қарыздардың мақсаттары және қаражатты пайдалану
- Республикалық бюджет тапшылығын қаржыландыру.
- Төлем балансын қолдау.
Сыртқы қарыздар бойынша алынған қаражаттар республикалық бюджетке есептеліп, бюджеттің атқарылуы ретінде пайдаланылады. Ал Ұлттық банк тартқан қаражаттар ақша-кредит саясатын іске асыру мақсаттарына бағытталуы мүмкін.
Мақсатты арналымына қарай қаражаттар тікелей өтеусіз пайдалануға жіберілуі немесе ішкі (түпкілікті) қарыз алушыға қайтарымдылық негізінде берілуі мүмкін. Өтеусіз пайдалану бюджеттік жұмсау арқылы немесе Ұлттық банктің операциялары арқылы жүзеге асады.
Ішкі (түпкілікті) қарыз алушыға қаражат кредиттік келісімшарттар бойынша беріледі; мұнда қарыз беруші ретінде Үкімет немесе Ұлттық банк әрекет етеді. Қарыз қаражаттарының мақсатты пайдаланылуын бақылауды қарыз беруші заңнамаға және келісімшарт талаптарына сәйкес жүргізеді, ал шарттар бұзылған жағдайда тиісті санкциялар қолданылуы мүмкін.
Кредитті өтеу қабілеті және елдік рейтинг
Елдің кредитті өтеу қабілетін бағалау үшін рейтинг агенттіктері елдік кредит рейтингін қалыптастырады. Бағалау барысында, әдетте, мына аспектілерге басымдық беріледі:
- Демократиялық саяси жүйені қалыптастырудағы прогресс: демократиялық институттардың тиімділігі, шешім қабылдау үдерісінің ашықтығы, экономикалық реформаларды жүргізуге саяси ерік және оларды іске асыру қабілеті.
- Қаржылық тұрақтылық пен экономикалық өсімге қол жеткізу: фискалдық және монетарлық саясаттың тиімділігі, инфляцияны төмен деңгейде ұстап тұру, ұлттық валютаның тұрақтылығы және айырбасталымдылығы.
- Нарықтық экономикаға көшу барысы: жеке сектордың рөлі (жекешелендіру деңгейі, жеке компаниялардың нәтижелілігі), кәсіпорындарды қайта құрылымдау, корпоративтік басқару, салық төлеу мәдениеті мен төлем тәртібі, экономикалық қызметті ырықтандыру (баға еркіндігі, рыноктардың ашықтығы, сыртқы сауда мен инвестициядағы ашықтық), қаржы секторының ахуалы (банк жүйесінің дамуы және реттелуі).