Судың құқықтық тәртібі және оны қорғау
Облыс басшыларының бірі екі қаланы бірдей ауыз сумен қамтығысы келіп, Кентаудың Хантағы жағынан Түркістанға су құбырын тарту идеясын ұсынады. «Жақсы идеяны ыстығы басылмай тұрғанда орындау керек» дегендей, бастық айтқан соң бағыныштылар да үнсіз бас шұлғып мақұлдайды. Тендер өтіп, киелі Түркістанды ауыз сумен қамтамасыз етуді Алматыдан келген «ПСГ КАРО» ЖШС өз мойнына алады.
Кентау–Түркістан құбыры: қымбат жоба, күмәнді нәтиже
Бастапқы жоба бойынша құны 1 077,8 млн теңге болған құбыр жолайрыққа келгенде жарамсыз болып қалады. Есепте 615,2 млн теңгенің жұмысы атқарылды делінгенімен, қазіргі уақытта әр тиын есептелетін кезеңде бюджеттен шыққан бұл қаржының едәуір бөлігі желге ұшқандай әсер қалдырды.
Ең сорақысы: Кентаудың суы Түркістанның шөлін баспақ түгілі, өзіне де толық жетпейтіні белгілі болады. Кентаулықтар әлі де суды сағаттап ішеді. Ал «ПСГ КАРО» ЖШС жергілікті шенеуніктер «тістеуіктің арасына салып шаға қоятын» компания болмай шықты: жауапкершілікті сезіндірмей, сылаң қағып кете барғандай көрінеді.
Сұрақ көп, жауап аз
Облыстық мәслихат сессиясында түркістандық депутат Ә. Тәңірбергенов серіктестік директорының аты-жөнін облыс әкімінің бірінші орынбасары И. Әбішке айтқыза алмайды, өзі де батылы жетіп ашып айта алмады. Біреудің ықпалды туыстық байланысынан имену болды ма, әлде басқа себеп пе — ол жағы беймәлім.
«КАРО»-ның артында Түркістанға Кентаудан кіреберісте ескерткіш болып алып резервуар қалады. Ал Түркістанның жаңа әкімі Бейбіт Сыздықов қалаға сырттан су қажет емес екенін, рухани қаланың астында тұщы суы бар екі үлкен көл барын, жоба нақтыланып жатқанын айтады.
Бұл, әрине, ауыз суды сағаттап алып отырған халық үшін жұбаныш болуы мүмкін. Бірақ мемлекет қаржысының обалы қайда және кімге?
«Таза су» бағдарламасы: прокуратура тексерісі ашқан көрініс
Облыстық прокуратура ҚР Бас прокуратурасының тапсырмасына сәйкес «Таза су» мемлекеттік бағдарламасының орындалу заңдылығына тексеру жүргізгенде, талай былықтың беті ашылады. Бұл мәселелер облыстық прокуратура басқарма бастығының орынбасары М. Сматовтың Сарыағаштағы сыбайлас жемқорлыққа қатысты үйлестіру жиынында жасаған баяндамасында егжей-тегжей айтылады.
Нақты деректер (облыс бойынша)
- Облыстағы 897 елді мекеннің 425-інде тұрғындар ауыз суды құдықтардан, бұлақтардан және ашық табиғи су көздерінен алады.
- 100 елді мекен ауыз суды сырттан тасымалдап ішеді.
- Тек 372 елді мекенде ғана орталықтандырылған су құбыры бар.
- Оның ішінде 26 елді мекенде су құбырлары істен шыққан.
- 42 құбырда санитарлық қорғау аймағы бұзылған.
- 213 құбырға су залалсыздандырылмай беріледі.
- 219 елді мекенде су тек уақытпен беріледі.
- 72 құбырдың меншік иесі әлі күнге дейін белгіленбеген.
Ең төмен көрсеткіш қайда?
Шардара, Бәйдібек, Қазығұрт, Отырар, Сарыағаш аудандарында және Түркістан қаласында халықты сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету көрсеткіші 39%-дан аспайды. Алайда бұл мәселелерді шешуге жергілікті әкімдердің жүйелі талпынысы байқалмайды.
Бағдарлама орындалды деп тезірек есеп беру ниетімен жергілікті атқарушы органдар талапқа сай келмейтін су құбырларын қабылдауды тоқтатпай отырғаны сынға алынады. Өкінішке қарай, бағдарламаның орындалуы тек прокуратураға ғана керек секілді: басқа органдар сырттай бақылаушы болып қалғандай әсер береді.
Проблема жобалаудан басталады
Баяндамада заң бұзушылықтар құрылыс нысандарын жобалау сатысынан-ақ басталатыны айтылған. Мысалы, жеке кәсіпкер «Проектировщик» дайындаған жоба-сметалық құжаттамада Мақтаарал ауданының Ленинабад және Абибулла ауылдарында 215 метр тереңдіктен су алуға болады деп көрсетілген.
Алайда мұндай тереңдіктен алынған судың сапасы санитарлық талаптарға сай келмейді. Нәтижесінде тұрғындарға таза ауыз судың орнына өте тұзды су беріліп отыр: су тым қатты, сульфаттар мен хлоридтер мөлшері жоғары. Бұл жобаны іске асыруға бюджеттен 35,6 млн теңге жұмсалған.
Кілтті қайшылық
Жер асты сулары бұл ауылдарда 1972 жылы зерттелген. Ал қолданыстағы талап бойынша мұндай зерттеулер әр 25 жыл сайын жаңартылуы тиіс. Демек, жобалаушы ескі, қолдану мерзімі өткен қорытындыны негізге алған. Осыған қарамастан, «Оңтүстікмемсараптама» еншілес мемлекеттік кәсіпорны не себепті оң қорытынды берді деген сұрақ туындайды.
Сонымен бірге, көптеген жобалар су құбырын тұтынушының үйіне дейін жеткізудің орнына тек магистралды желіні салумен шектелген. Мұндай тәсіл кейін жобадан ауытқуға, ескі немесе жарамсыз құрал-жабдықты пайдалануға, орындалмаған жұмыстарды «қосып жазуға» жол ашатыны атап өтіледі. Тұтынушыға су бірден берілмеген соң, оның сапасына кім жауап берері де бұлыңғыр.
Мысалдар: қаржы бар, су жоқ
Абай ауылы: 290,2 млн теңге және аяқталмаған нәтиже
Сарыағаш ауданының Абай ауылы мен оған жақын елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге 2006–2008 жылдары 290,2 млн теңге жұмсалған.
Нысан пайдалануға қабылданғанымен, 18 мың халқы бар ауыл тұрғындары нақты игілігін көрмеген. Себебі жоба тек магистралды құбыр салуға арналған. Енді әр үй өз күшімен су тартуы керек пе, әлде жаңа жоба жасалып, тағы бірнеше жыл күту керек пе — белгісіз.
Мұндай жобаға 300 млн теңгеге жуық қаржы жұмсаудың негізділігі және мемлекеттік сарапшылардың оң қорытынды беруі заңды сұрақ тудырады.
Көкмардан мен Темір: дұрыс емес шешімнің құны
Жобалаушы «Атриум-АС» ЖШС кінәсінен Отырар ауданына қарасты Көкмардан және Темір ауылдарында орнатылған 201 су таратқыш жәшік (25,86 млн теңге) 2008 жылғы қыста аяздан жарылып, істен шыққан.
Жәшіктерді жер астына орнатудың орнына, жобада оларды жер бетіне қою көзделген. Мемлекетке елеулі залал келсе де, Отырар аудандық әкімдігі прокурорлық тексеруге дейін шығынды өндіру бойынша шара қолданбаған.
Достық-2: орындалмаған жұмысқа төлем
Сарыағаш ауданындағы Достық-2 елді мекенін ауыз сумен қамтамасыз ету кезінде атқарылмаған жұмыстар үшін «Дина-Н» ЖШС-іне 1,4 млн теңге заңсыз төленген.
Бұл фактіні аудандық прокуратура анықтап, қаржы тек прокурор ұсынысынан кейін ғана бюджетке қайтарылған. Осындай жағдай Сарыағаш ауданының Көктерек ауылында да тіркелген.
Көктерек: толық төлем, аяқталмаған құрылыс
Бәйдібек аудандық құрылыс бөлімі мен «Оңтүстік Құрылыс-ТУ» ЖШС арасындағы 2005 жылғы келісімшарт бойынша Көктерек елді мекеніндегі ауыз су жүйесінің құрылысы аяқталмаса да, 2008 жылы 6,4 млн теңге көлеміндегі соңғы төлем толық төленген.
Құрылыс әлі күнге дейін бітпеген, ауыл тұрғындары бағдарламаның нәтижесін көрмей отыр.
Шымкенттегі ахуал: қаржы бөлінбесе де, мәселе бар
Шымкент қаласына мемлекеттік су бағдарламасы бойынша қаржы бөлінбегеніне қарамастан, облыс орталығында ауыз сумен қамтамасыз ету жағдайы да сын көтермейді. Өткен қыс «Су ресурстары – Маркетинг» ЖШС монополисінің әлсіз тұстарын айқын көрсетті: былтыр ауыстырылған жер асты құбырларының көпшілігі аязға шыдамай, көптеген тұрғын көктемге дейін сусыз қалды.
Сонымен қатар «тозығы жетті» деген уәжбен темір құбырлардың жаппай полиэтилен құбырларға ауыстырылуы, бұл шығынды өз қалтасынан көтеріп отырған тұрғындардың наразылығын күшейткен.
Қорытынды: жауапкершілік пен бақылау әлсіз
М. Сматовтың баяндамасында жергілікті атқарушы органдар лауазымды тұлғаларының өз қызметін теріс пайдалануы және уәкілетті мемлекеттік органдардың әрекетсіздігі салдарынан «Таза су» бағдарламасы тиісті деңгейде орындалмай, жоспарланған нәтижелерге қол жеткізілмей отырғаны ашық айтылады.
Түйінді мәселе біреу: бюджет қаржысы жұмсалғанымен, тұрғынға дейін жететін нақты су мен сапа кепілі көптеген жерде қамтамасыз етілмеген. Ал есеп пен қабылдау рәсімі нақты нәтиже емес, қағаз жүзіндегі «орындалған көрсеткішке» көбірек ұқсап барады.