Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес
2006–2010 жылдарға арналған бағдарлама: мақсат және орындалу логикасы
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің 2006–2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру үшін бірқатар ұйымдастырушылық және практикалық шаралар қабылданды. Бағдарлама сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендетуге, құқықтық базаны жетілдіруге, азаматтық қоғаммен байланыстарды күшейтуге, мемлекеттік сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты жүйелі түрде насихаттауға және қоғамдық келісім мен өзара түсіністікті нығайтуға бағытталды.
Басымдық 1: құқықтық негіз
Нормативтік құқықтық актілерді жаңарту арқылы ашықтық пен есептілікті арттыру, рәсімдерді нақтылау және бақылау механизмдерін күшейту көзделді.
Басымдық 2: қоғамдық бақылау
БАҚ арқылы жариялылықты кеңейту, тоқсан сайын ақпарат беру және мемлекеттік шешімдердің түсініктілігін арттыру шаралары енгізілді.
Құқық қорғау тәжірибесі: нәтижелер және динамика
Қабылданған шаралар құқық қорғау органдары жұмысының нәтижелілігін арттыруға әсер етті. Жылдың бірінші жартыжылдығы көрсеткіштері мен 2005 жылды салыстырғанда қылмыстарды әшкерелеу деңгейі 19,8% өсіп, 915-тен 1091-ге жетті.
Аса ауыр жемқорлық қылмыстары бойынша өсім
- Пара алу: 29,6% (230 → 298)
- Қызметтік өкілеттікті теріс пайдалану: 53,1% (213 → 326)
- Қызметтегі әрекетсіздік: 2,4 есе (13 → 31)
Мемлекеттік қызмет саласында сыбайлас жемқорлық туралы мәліметтерді жинақтау және талдауға жағдай жасалды. Құқық қорғау органдарының мемлекеттік шенеуніктерге қатысты қозғаған істерінің саны 8,4% өсіп, 831-ден 901-ге жетті.
Ашық бюджет және ақпараттың жариялылығы
Бірінші бағыттардың бірі — бұқаралық ақпарат құралдарында міндетті түрде жарияланатын құжаттардың тізбесін нақтылау және бюджет қаражатының жұмсалуына қатысты мемлекеттік органдар шешімдерінің орындалуы туралы ақпараттың айқындығын қамтамасыз ету болды.
Жариялау тәжірибесі: өңірлік мысалдар
Бюджет кодексі мен нормативтік құқықтық актілерге сәйкес, Үкіметтің орта мерзімді фискалдық саясаты және тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заң БАҚ-та жариялануға жатады.
- Алматы қаласында мемлекеттік сатып алулар, пайдаланылмаған объектілер, коммуналдық мүлікті беру келісімдері және бюджеттің орындалуы туралы есептер басылымдарда және әкімдік сайтында жарияланды.
- «Вечерний Алматы» және «Алматы Ақшамы» (6 маусым): қала мәслихаты шешімімен «Алматы қаласының 2005 жылғы бюджеттің орындалуы туралы есебі» жарияланды.
- «Ақтөбе» және «Актюбинский вестник» (3 мамыр, 2006): 2006 жылғы I тоқсандағы облыстық бюджеттің орындалуы туралы ақпарат басылды.
Қазіргі уақытта уәкілетті орган БАҚ-қа тоқсан сайын мемлекеттік орган туралы мәлімет беріп отырады. Бұл мәліметтерде мемлекеттік сатып алу шығыстары және қабылданған қаржы көлемі көрсетіледі.
Ақпараттандыру туралы заңнаманы жаңарту
«Ақпараттандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу бойынша уәкілетті орган жаңа заң жобаларын әзірледі. Құжат сол кезеңде Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің қарауында болды.
Лицензиялау: қысқарту және рәсімдерді жеңілдету
Лицензияланатын қызмет түрлерін және мемлекеттік органдардың рұқсат беру функцияларын қысқарту, сондай-ақ лицензия беру тәртібін жеңілдету жұмыстары жалғастырылды.
Орталық деңгейдегі сұраныстар (2006 ж. I жартыжылдық)
- Түскен сұраныс
- 6069
- Берілген лицензия
- 5572
Ең көп лицензия берген органдар: Көлік және коммуникация министрлігі (2609), Ұлттық банк (678), Қаржы министрлігі (452), Энергетика және минералдық ресурстар министрлігі (446), Әділет министрлігі (425).
Жергілікті деңгейдегі сұраныстар
- Түскен сұраныс
- 4777
- Берілген лицензия
- 4351
Аймақтарда лицензия ең көп берілген өңірлер: Астана (780), Павлодар (766), Алматы қаласы (579), Атырау (407), Алматы облысы (346).
Заңнамалық өзгерістердің өзегі
- «Жалғыз терезе» және «тікелей әрекет» қағидаттарын енгізу
- Лицензия беретін және рұқсат ететін функцияларды айтарлықтай қысқарту, рәсімдерді жеңілдету
- 21 қызмет түрін және 78 кіші түрін қысқарту ұсынысы
- Лицензиялық бақылаудың нақты тізімі: біліктілік талаптарын тексеру, тізілім жүргізу, мерзімді тексерулер
Сондай-ақ жекелеген тауарларды импорттау кезінде БСҰ нормаларына сәйкес автоматты лицензиялау рәсімін қолдану, ал бір жолғы операциялардан өзге қызмет түрлері үшін мерзімсіз лицензиялар беру тетіктері қарастырылды. Лицензиялардың аумақтық қолданылуы сияқты мәселелерді заң жобасы шеңберінде шешу көзделді.
Бюджет заңнамасын жетілдіру
2006 жылғы маусымда Парламент Мәжілісі мен Сенатында бюджет заңнамасы және Ұлттық Банктің қызметіне қатысты өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заң жобасы талқыланып, Қазақстан Республикасы Президентінің қол қоюына жіберілді.
Қолма-қол есеп айырысуды азайту және есептілікті халықаралық стандарттарға көшіру
Негізгі экономикалық салаларда қолма-қол есеп айырысуды қысқарту мақсатында бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілікті халықаралық стандарттарға (ҚЕХС) көшіру бойынша өзгерістер енгізілді: акционерлік қоғамдар үшін — 2005 жылғы 1 қаңтардан, басқа ұйымдар үшін — 2006 жылғы 1 қаңтардан бастап.
ҚЕХС-қа көшудің күтілетін әсері
- Халықаралық капитал нарықтарына шығу мүмкіндігінің кеңеюі
- Ақпараттың ашықтығы мен қолданбалылығының артуы
- Бухгалтерлердің біліктілігі, өкілеттігі және жауапкершілігінің күшеюі
- Инвестиция құрылымын кеңейту және ұйымдардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру
«Төлемдер және ақша аударымдары туралы» заңды іске асыру мақсатында 2005 жылғы 1 шілдеден бастап сауда операцияларын жүргізген кезде төлем карточкаларын қолдану және төлем қабылдау міндеті енгізілді. Бұл талап арнайы салық режимін қолданатын шағын бизнес субъектілеріне және телекоммуникациясы жоқ елді мекендердегі ұйымдарға қолданылмайды.
Әкімшілендіруді жеңілдету: қосымша ұсыныстар
Республикалық бюджеттің орындалуын бақылау жөніндегі есеп комитеті қолма-қол есеп айырысуды қысқарту үшін бірқатар бастамалар ұсынды: төлем карточкаларын қабылдау инфрақұрылымын кеңейту, электрондық есеп айырысу жүйелерін енгізу, қысқа мерзімді заңды тұлғалар арқылы күмәнді ақша операцияларын шектеу, құқық бұзушылардың деректер базасын қалыптастыру, айыппұл төлемдеріне арналған бірыңғай қатаң есептілік бланкілерін енгізу.
Кәсіпкерлікке заңсыз араласу: тәуекелдер және анықталған фактілер
Тұрақты негізде кәсіпкерлік қызметке заңсыз араласу және шенеуніктер тарапынан кәсіпкерлердің құқықтарын шектеу фактілерін анықтауға бағытталған іс-шаралар жүргізілді. Ағымдағы жылы аумақтық бөлімшелер кәсіпкерлердің мүдделеріне қарсы 186 қылмыстық іс қозғады.
Қозғалған істер құрылымы
- Парақорлық: 54 факті
- Өкілеттікті теріс пайдалану: 65 факті
- Билікті асыра пайдалану: 7 факті
- Сеніп тапсырылған мүлікті иеленіп алу/ысырап ету: 15 факті
- Қызметтік жалғандық: 36 факті
- Заңды кәсіпкерлік қызметке араласу және салғырттық: 4 факті
- Заңсыз сыйақы алу: 1 факті
Мұндай құқық бұзушылықтар көбіне бақылау-реттеу функцияларын жүзеге асыратын лауазымды тұлғалар тарапынан орын алады: кәсіпкерлерді пара беруге мәжбүрлеу, лицензиялау мен рұқсат беру, жер қатынастары, тексеріс жүргізу, мүлікке тыйым салу сияқты бағыттарда көрініс тапқан.
Қысқаша кейстер
- Оңтүстік Қазақстан облысы Мақтаарал ауданында СЭС маманы Әсетов санитарлық талаптардың бұзылғанын көрсетпеу үшін 4 000 теңге алғаны үшін 2 жыл бас бостандығынан айырылды.
- Алматы қаласында мемлекеттік өрт бақылауы қызметінің бас маманы Канушева «Шанс» ойын-сауық кешенінен 50 000 теңге алғаны бойынша іс сотқа жіберілді.
- Валюта айырбастау операцияларына рұқсат беру үшін 1000 АҚШ доллары алған сәтінде ұсталған Ұлттық банктің валюталық бөлімінің басшысына қатысты іс сотқа жолданды.
- Павлодар облысында жер учаскесін бөлуге қатысты 100 000 теңге пара алу фактісі бойынша ауылдық округ әкіміне қатысты сот процесі басталды.
Әкімшілік шаралар және прокурорлық қадағалау
Есепті кезеңде кәсіпкерлік қызметке заңсыз араласуға байланысты сыбайлас жемқорлық сипатындағы құқық бұзушылықтар бойынша 102 әкімшілік материал толтырылды. Бірқатар өңірлерде жер қатынастары саласындағы заңсыз шешімдер үшін лауазымды тұлғалар тәртіптік жауапкершілікке тартылды.
Тексерістер статистикасы: жүйелік қысым тәуекелі
Құқықтық статистика және арнайы есепке алу органдарында мемлекеттік органдардың барлығы 264 529 тексеріс актісі тіркелді. Оның ішінде 152 499 акті шағын кәсіпкерлікке қатысты болды.
Сонымен бірге, прокуратура органдары тексеріс актілерін рәсімдемеген немесе тіркетпеген 1026 тексеріс жүргізілгенін анықтады. Ең көп бұзушылық СЭС жүйесінде (492) және ішкі істер органдарында (419) тіркелген.
Лауазымды тұлғалардың жауаптылығы: мысал
Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласында жер телімдерін бөлу кезінде белгіленген тәртіпті сақтамау, бір кәсіпкерге кедергі келтіріп, басқа кәсіпкерге заңсыз артықшылық беру сияқты фактілер анықталды. Осыған байланысты облыс әкімі атына заң бұзушылықтарды жою, қала әкімін қызметінен босату және өзге де тұлғаларды тәртіптік жауапкершілікке тарту туралы ұсыныс енгізілді.
Қорытынды: институционалдық өзгеріс пен күнделікті тәжірибе
Мәтінде келтірілген деректер сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың екі өзегін айқын көрсетеді: біріншісі — заңнама мен рәсімдерді жетілдіру арқылы жүйелік ашықтықты арттыру; екіншісі — құқық қолдану практикасы арқылы жауаптылықтың бұлтартпастығын қамтамасыз ету. Ашық бюджет, лицензиялау реформасы, қолма-қол айналымды қысқарту және кәсіпкерлікке заңсыз араласуға тосқауыл қою — осы бағыттардың бір-бірін толықтыратын құралдары ретінде ұсынылған.
Құрылымдалған тізім: сотқа жіберілген істердегі лауазымдар
Сотқа жіберілген істер құрамында төмендегі санаттар аталды: