Қазақша рефераттар

Мемлекеттің қаржылық қызметі

2.1 Мемлекеттің қаржылық қызметі

Мемлекеттің қаржылық қызметі — оның ақша қорларын жасау, бөлу және пайдалану сияқты үш негізгі бағытта жүзеге асатын көпқырлы функциялар жиынтығы. Әр бағыттың ажырамас элементі — бақылау функциясы.

Қаржылық қызметтің сан алуандығы қаржы жүйесін құру ерекшеліктерімен айқындалады. Мемлекет орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қорларға, сондай-ақ меншік нысандары әртүрлі шаруашылық жүргізуші субъектілердің ақша қаражаттарына ықпал ете отырып, бюджет ресурстарын және мемлекеттік кәсіпорындардың қаржысын жасау, бөлу, пайдалану жөніндегі функцияларын орындайды.

Іске асыру нысандары

Функциялардың мазмұны, рөлі және ауқымына қарай мемлекеттің қаржылық қызметі:

  • Мемлекеттік билік нысанында;
  • Мемлекеттік басқару (атқарушы-өкімші қызмет) нысанында жүзеге асырылады.

Жоғары орган

Қазақстан Республикасының Парламенті

Мемлекеттік биліктің жоғары органы.

Жергілікті органдар

Мәслихаттар

Депутаттар жиналысы арқылы жергілікті деңгейде іске асады.

Атқарушы билік басшысы

Президент

Атқарушы биліктің жалпы басшылығын жүзеге асырады.

Атқарушы-өкімші қызмет

Үкімет және жергілікті әкімшіліктер

Қаржылық басқару мен күнделікті іске асыруды жүргізеді.

Әдістерді таңдауға әсер ететін факторлар

Мемлекеттің қаржылық қызметі нақты кезеңдегі міндеттерге және экономикалық жағдайға байланысты әртүрлі әдістермен жүргізіледі. Әдістерді таңдауға әсер ететін негізгі факторлар:

  • мемлекеттің нақты кезеңдердегі міндеттері;
  • қаржылық бақылау түрлері;
  • қаржы құқығы субъектілері қызметінің негізіндегі меншік нысандары;
  • мемлекет кірістерінің көздері;
  • ақша қаражаттарын пайдаланудың мақсаттары;
  • мемлекет қарамағына түскен қаражаттар көлемі мен қажеттіліктердің арақатынасы.

Қолданылатын негізгі әдістер

1) Орталықтандырылған мемлекеттік қорларды қалыптастыру

Төлемдер

Мемлекеттік бюджетке, бюджеттен тыс қорларға, сақтық және кредит қорларына түсетін төлемдер міндетті және ерікті болып бөлінеді.

Міндетті төлемдер

  • салықтар;
  • әлеуметтік мақсаттарға аударымдар;
  • арнаулы және бюджеттен тыс қорларға аударымдар.

Ерікті төлемдер

  • жалпы сақтандыру және өмірді сақтандыру төлемдері;
  • мемлекеттік қарыздар;
  • ақшалай-заттай лотереялар;
  • банктік салымдар (депозиттер) бойынша төлемдердің бір бөлігі.

2) Ақша қаражаттарын бөлу әдістері

Бөлу

  • Қаржыландыру — қаражаттарды қайтарымсыз және өтеусіз беру.
  • Несиелеу — қайтарымдылық және өтеулілік негізде ақша бөлу.

3) Қаржы операцияларындағы есеп айырысу тәсілдері

Есеп айырысу

  • Қолма-қолсыз есеп айырысу;
  • Қолма-қол ақшамен есеп айырысу.

Қолма-қолсыз есеп айырысу басым болуы тиіс, өйткені ол ақша айналысының шығынын қысқартады және мемлекеттің кәсіпорындармен, сондай-ақ ішінара халықпен қатынастарында кеңінен қолданылады. Сыртқы экономикалық байланыстарда мемлекеттің қызмет нысандары мен әдістері жағдайға қарай әртүрлі болуы мүмкін.

2.2 Коммерциялық банктің ұйымдастыру құрылымы

Банк жүйесін ұйымдастыру белгілеріне қарай банктерді филиалсыз, бөлімшелері бар және банктік топтар ретінде жіктеуге болады. Көптеген елдерде банк жүйесінің бір типі басым болса, Қазақстанда банктік ұйымдардың бірнеше түрі қатар кездеседі.

Негізгі құрылымдық бірліктер

Банк филиалы

Бас банктің берген құқықтары шегінде банктік операцияларды жүзеге асыратын мекеме. Филиал заңды тұлға емес, дербес балансы болмайды және бас банк берген қаражаттар мен өкілеттіліктер шегінде қызмет етеді.

Банк өкілдігі

Депозит тартудан басқа белгілі бір банктік операцияларды орындайтын, банктің тапсырмасымен және өз атынан әрекет ететін құрылымдық бөлімше. Өкілдік заңды тұлға болып табылмайды.

Еншілес банк

Жарғылық қордың 50%-дан астамы бас банкке тиесілі болатын, заңды тұлға мәртебесі бар банктік мекеме.

Ұлттық банктің рұқсатымен банктер Қазақстан Республикасы аумағында және одан тыс жерлерде филиалдар аша алады; өкілдіктерді ашу әдетте Ұлттық банкке хабарлау тәртібімен жүзеге асырылады.

Қазақстан тәжірибесі және тарихи алғышарттар

Қазақстан бұрынғы КСРО-ның монополиялық банктік жүйесінің мұрасын қабылдады. Бұрынғы мамандандырылған банктер (Тұранбанк, Кредсоцбанк, Агроөнеркәсіпбанк, Әлембанк, Халық банкі) республика аумағында кең бөлімшелік желіге ие болды. Кейіннен жаңадан құрылған коммерциялық банктер де өз филиалдарын аша бастады (мысалы, Казкоммерцбанк, Центркредит, Темірбанк және т.б.).

Әлемдік тәжірибеде бөлімшелері бар банктердің маңызды артықшылығы — бөлімшелердің бас банктің толық бақылауында болып, оның балансында есепке алынуы. Алайда ірі мамандандырылған банктерде күрделі иерархиялық құрылым қалыптасуы мүмкін: бас кеңсе (мысалы, Алматыда) → облыстық басқармалар → аудандық бөлімшелер.

Халықаралық айырмашылықтар

Еуропа (үлгі)

Батыс Еуропада ірі банктердің ел бойынша бөлімшелер желісін ашуына аумақтық шектеулер аз. Мысалы, 1988 жылы Германияда 6 ірі коммерциялық банктің 3108 бөлімшесі болды, ал жинақ банктері мен несиелік кооперативтерді қосқанда филиалдар саны 39,7 мыңға жетті.

Көп филиалды елдер

Франция, Канада, Италия, Жапония сияқты елдерде де бөлімшелер мен филиалдар саны жоғары, бұл депозиттер тарту мен қызмет ауқымын кеңейтуге мүмкіндік береді.

АҚШ (шектеулер)

Кей штаттарда филиал ашуға қатаң шектеулер бар: бірінде тек қала шегінде, бірінде тек штат аумағында, ал кейбірінде бөлімше ашуға мүлде тыйым салынған. Нәтижесінде жалпыұлттық филиалдар торабы әлсіз қалыптасты.

АҚШ-тағы шектеулер штаттық сепаратизм дәстүрімен және ірі банктер монополиясынан қауіптенумен байланысты түсіндіріледі. Соған қарамастан, өндірісті орталықсыздандыру, автожолдардың дамуы, қала сыртындағы сауда орталықтарының өсуі және халықтың қала маңына қоныс аударуы сияқты факторлар филиалдар желісінің ұлғаюын жеделдетті: 1970 жылғы 22,9 мыңнан 1988 жылы 50,4 мыңға дейін.

Филиалдық желінің артықшылықтары мен тәуекелдері

Артықшылықтары

  • бас банктің бақылауын күшейту;
  • операциялар шеңберін кеңейту;
  • депозиттер тарту үшін көбірек аумақты қамту;
  • пайданы ұлғайтуға мүмкіндік беру.

Теріс жақтары

  • бас кеңсе тарапынан бақылаудың күрделенуі;
  • монополиялық үрдістердің күшею қаупі.

Ұйымдастыру формасын таңдау және басқару логикасы

Банкті ұйымдастырудың нақты формасын таңдау көптеген факторлармен анықталады: банктің стратегиялық міндеттерімен, бөлшек нарыққа қатынасымен және ұйымдағы басқару философиясымен. Қазіргі тәжірибеде банк торабын орталықсыздандырылған түрде басқару жиі қолданылады, өйткені ол көптеген мәселелерді жергілікті деңгейде дербес шешуге мүмкіндік береді.

Банктің ұйымдастыру құрылымы мен операцияларының логикасы көбіне орталықсыздандыру дәрежесіне байланысты. Егер банктің бір-екі ғана бөлімшесі болса, орталықтан басқару тиімді болуы мүмкін. Қалай болғанда да, бүкіл жүйені жедел әрі тиімді басқару маңызды: шешім қабылдауда кідіріс болмауы және бас кеңсе мен бөлімшелер арасында ақпараттық үзіліс туындамауы тиіс.

Құрылымды сипаттайтын екі өлшем

  • Басқару құрылымы (decision-making және өкілеттілік деңгейлері);
  • Функционалдық бөлімшелер мен қызметтер құрылымы (операциялық блоктар, қолдау қызметтері және т.б.).

Басқару органын қалыптастырудың мақсаты — банктің негізгі қызметін іске асыру үшін коммерциялық қызметке тиімді, үнемді және жедел жетекшілік етуді қамтамасыз ету.