ТАМАҚТАНУ ЖӘНЕ ДЕНСАУЛЫҚ
Балансты тамақтану: өсіп келе жатқан организм үшін негізгі қағидалар
Академик А.А. Покровский «балансты тамақтану концепциясын» ұсынды. Оның мәні — адамның тағамдық заттарға қажеттілігін ғылыми тұрғыда зерттеп, дұрыс тамақтанудың өлшемдерін анықтау.
Дұрыс өмір сүру үшін тағамның энергетикалық құндылығы жеткілікті болуы ғана емес, сонымен бірге зат алмасу процестеріне қажет факторлардың белгілі бір тепе-теңдікте (баланста) болуы маңызды. Бұл қағида әсіресе балалар мен жасөспірімдер үшін шешуші рөл атқарады.
Балалар мен жасөспірімдер рационын жоспарлауда нені ескеру керек?
Тамақтану рационы жасқа, жынысқа, күнделікті іс-әрекет түріне және тұратын аймаққа сәйкес дұрыс теңестірілуі тиіс. Ерекше назар мына құрамдастарға бөлінеді:
- Калориялылық (тәуліктік энергия қажеттілігіне сәйкестігі)
- Белоктардың аминқышқылдық құрамы (өсу мен тіндердің қалпына келуі үшін)
- Май мөлшері, соның ішінде өсімдік майлары
- Минералдық тұздар мен витаминдер
Тағамның мөлшері мен сапасы жасөспірім организмі үшін бірдей маңызды: организм тағамның жетіспеушілігіне де, сондай-ақ артық түсуіне де сезімтал келеді. Сондықтан рацион қажеттілікке дәл сәйкес болуы керек.
Физиологиялық нормалар және негізгі қатынастар
«Балансты тамақтану концепциясына» сәйкес, 1982 жылы КСРО Медицина ғылым академиясының Тағам институты балалар мен жасөспірімдер үшін жасына және жынысына қарай тағамдық заттар мен энергия қажеттілігінің физиологиялық нормаларын әзірледі.
Негізгі компоненттердің балансының бұзылуы зат алмасу процесіне қолайсыз әсер етіп, өсу қарқынын баяулатуы мүмкін. Мұндай бұзылыстардың жиі себептерінің бірі — белок пен май қатынасының дұрыс сақталмауы.
Әртүрлі мекемелердегі тамақтану тәртібінің ерекшеліктері
Мектепке дейінгі балалар мекемелері
-
Тәулік бойы болатын мекемелер4 мезгіл
Тәуліктік калория нормасын толық қамтамасыз ететін 4 мезгілдік тамақтандыру ұйымдастырылады.
-
12 сағат болатын мекемелер3 немесе 4 мезгіл
4 мезгілдік нұсқада балалар кешкі асты әдеттегіден шамамен 1 сағат ертерек қабылдайды. 3 мезгілдік нұсқада кешкі ас пен сәскелік ас жүктемесі қосымша берілетін тағамға біріктіріледі.
-
9–10 сағат болатын мекемелер3 мезгіл
3 мезгілдік тамақтану тәртібі қарастырылады.
Жалпы білім беретін мектептер
Оқушылар мектепте әдетте 4–6 сағат болады. Тамақтану арасының тым ұзақ болуы олардың жұмысқа қабілеттілігіне және ас қорыту функциясына қолайсыз әсер етуі мүмкін.
Тамақтану аралықтары 3 сағаттан кем және 4,5 сағаттан артық болмауы тиіс.
- Үйде таңғы ас
- 07:00–07:30
- Мектептегі таңғы ас
- 2–3-үзілісте
- Мектептегі түскі ас (ұзартылған күн тобы)
- 13:00–13:30
- Сәскелік ас (дайындық/ұзартылған күн, ұйқыдан кейін)
- 16:30
- Үйде кешкі ас
- 19:00–19:30
Дұрыс ұйымдастырылған жағдайда мектептегі таңғы асты қабылдау уақыты 10 минуттан аспауы керек.
Асқазан-ішек жолдары, бауыр немесе бүйрек аурулары бар балаларға сәйкес емдәм тағайындалады. Медициналық қызметкерлер мұндай оқушылардың тізімін жасап, асханада олар үшін арнайы үстелдер бөлінеді.
Кәсіптік-техникалық оқу орындары
-
Асхананың болуы — негізгі шарт
Тамақтануды дұрыс ұйымдастыру асхана оқу орнының базасында орналасқан кезде ғана толық іске асады. Кәсіптік-техникалық училищелерді асханасыз салуға рұқсат етілмейді.
-
Негізгі режим
3 мезгілдік тамақтану қарастырылады: таңғы ас, түскі ас және кешкі ас.
Кейбір ерекше жағдайларда (жатақхана контингентінің аздығы немесе жатақханадан асхананың алыс орналасуы) кешкі астан басқа 2 мезгілдік тамақтануға рұқсат етіледі.
-
Жүктемесі жоғары мамандықтар
Жүктемесі жоғары мамандықтарды меңгеретін жасөспірімдерге 4 мезгілдік тамақтану ұсынылады: 2-ші таңғы ас немесе сәскелік ас қосылады.