ТАРИХИ ТҰЛҒАЛАР
Жошы хан (1187–1227)
Жошы хан — Шыңғыс ханның үлкен ұлы, моңғол қолбасшысы, кейінірек Алтын Орданың негізін қалаушы ретінде танылды. Анасы — қоңырат тайпасының қызы Бөрте.
Шыңғыс хан Бөртеге үйленгеннен кейін меркіттер шабуыл жасап, оны тұтқынға алады. Кейін Шыңғыс хан әйелі Бөртені Керей хандығының билеушісі Тоғырыл ханның көмегімен босатып алады. Осы оқиғадан кейін ел ішінде «Жошы Шыңғыс ханның ұлы емес» деген сөз тарағаны айтылады.
Жошы жас кезінен-ақ көрнекті қолбасшы ретінде көзге түсіп, әкесінің жорықтарына белсене қатысты. 1206 жылы Шыңғыс хан керей, найман, меркіт және өзге тайпаларды бір орталыққа біріктіргеннен кейін, Жошы әкесінің тапсырмасымен 1207–1212 жылдары Оңтүстік Сібір, Алтай және Шығыс Түркістан өңірлерін бағындырды. 1211–1215 жылдары Солтүстік Қытайға жасалған жорыққа қатысты.
1218 жылы Жошы жасағы меркіттерді қуа отырып, Ырғыз өзені бойында Хорезм шаһы Мұхаммедтің алпыс мың әскерімен шайқасады. Қолбасшылық шеберлігінің арқасында шайқас тең аяқталып, осыдан кейін Мұхаммед шаһ әскері Жошыға қарсы соғыс әрекеттерін тоқтатқаны айтылады.
Бұдан соң Жошы Жетісудағы қалаларды бағындырып, 1220–1222 жылдары Сырдария бойындағы Отырар, Сығанақ, Үзкент, Баршынкент, Жанкент сияқты маңызды қалаларды өзіне қаратты. Нәтижесінде Хорезм мемлекетіне қарсы жорықтарда шешуші рөл атқарды.
Ұлыс және мұра
1223 жылы әкесінің ұйымдастыруымен Құланбасы жазығында өткен құрылтайға қатысып, осы жиында Шыңғыс хан жаулап алған ұлан-ғайыр жерді Бөртеден туған төрт ұлына бөліп береді. Жошының еншісіне Ертістен батысқа қарай, Жетісудың теріскейін қамти отырып, төменгі Еділ бойына дейін созылған кеңістік, соның ішінде бүкіл Дешті Қыпшақ аймағы тиеді. Ордасы Ертіс бойына орналасты.
Құрылтайдан кейін Шыңғыс ханның өзге ұлдары Қарақорымға қайтқанда, Жошы өз ордасында қалып қояды. Жошы ұлысының этникалық-саяси негізін бұрыннан Дешті Қыпшақта мекендеген түркі тілдес тайпалар құрады. Анасы Бөртенің қоңырат қызы болуы Жошының қол астындағы қауымдармен жақын қарым-қатынас орнатуына ықпал еткені айтылады.
Деректерде Жошының тәуелсіз билік құруға ұмтылғаны, бұл ұстаным әке мен бала арасында түсініспеушілік туғызғаны да кездеседі. Шығыс тарихшылары Жошыны күш-қайраты мол, ержүрек әрі өткір мінезді тұлға ретінде сипаттайды. Кейбір хроникаларда (мысалы, кейінгі дәуірде жазылған «Табанат-и-Насири» еңбегіне телінетін үзінділерде) Жошы туралы даулы, аңызға ұласқан әңгімелер келтіріледі; мұндай мәліметтерді тарихи сын тұрғысынан қарастыру қажет.
Әбілқайыр хан (1693–1748)
Әбілқайыр — Кіші жүз ханы, Шыңғыс ханның он бесінші ұрпағы. 1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы әрі хан болып сайланып, түменбасы қызметіне атақты батыр Бөгенбай тағайындалды.
XVIII ғасыр қазақ халқы үшін аса ауыр кезең болды: жоңғар шапқыншылығы халықты күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр осы соғыстарда табандылық танытып, Сайрам, Түркістан және Ташкент қалаларын қорғауда ерлігімен көзге түсті. Алайда қоршауда қалған қалалар үшін болған тең емес ұрыстардың бірінде анасы мен әйелі тұтқынға түсіп, ол шегінуге мәжбүр болады.
1718 жылы Аягөз маңында Әбілқайыр мен Қайып ханның 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас өткізді. Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы әрі саясаткер ретінде қалыптасты.
1726 жылы үш жүздің игі жақсылары жиналған құрылтайда билер мен батырлар Әбілқайырды Қазақ хандығы әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Оның басшылығымен жасақтардың соғысу қабілеті күшейіп, рухы көтерілді. 1728 жылғы жеңістер Ұлытау маңында, Қарасиыр өңірінде және Бұланты өзені бойында жалғасып, қазақ жасақтары жоңғарлардың экспедициялық корпусын талқандады.
1730 жылдың көктемінде Балқаштың оңтүстік-шығысындағы Итішпес маңында Әбілқайыр бастаған әскер жауды тағы да ойсырата жеңді. Алайда Болат ханның қазасынан кейін тақ мәселесі күрделеніп, Әбілмәмбет хан сайланды. Әбілқайыр бұл шешімді құптамай, бас сардар атағынан бас тартып, Кіші жүзге қайтады. Біріктірілген жасақтардың ыдырауы елдің қорғанысын әлсіретті.
Әскери-саяси қысым күшейген жағдайда Әбілқайыр Ресейден көмек сұрауға мәжбүр болып, 1730 жылдың күзінде елші жібереді. 1731 жылдың ақпанында Ресей үкіметі Кіші жүз қазақтарын өз қарауына алуға келісім береді. Әбілқайыр 1748 жылы 1 тамызда Барақ сұлтанның қолынан қаза тапты.
Саяси таңдаудың салмағы
Әбілқайырдың саясаты қазақ мемлекетінің қалыптасуы мен дамуына ықпал етті: бір жағынан, жоңғар қысымында елді аман сақтаудың жолдарын іздеді; екінші жағынан, сыртқы күштермен жасалған мәмілелердің ұзақ мерзімді салдары болды. Бұл — тарихи тұрғыдан ең күрделі, қайшылықты шешімдер қабылданған уақыт.
Абылай хан (1711–1781)
Абылай хан — Қазақ Ордасының ханы, тарихтағы аса көрнекті мемлекет қайраткері. 1743 жылға дейін Орта жүздің сұлтаны ретінде танылып, кейін ықпалы күшейді. Шежірелік тұрғыдан ол Жошы ханнан тарайтын Әз Жәнібек әулетінің ұрпағы саналады.
Әбілмансұр (Абылай) жастайынан ауыртпалық көріп өседі, ерте есейеді. Ол шайқастардың бел ортасында жүріп, әсіресе жекпе-жекте ерлігімен аты шыққан. Халық арасында кең танылуына себеп болған оқиғалардың бірі — жоңғарлармен болған соғыстардың бірінде Қалдан Сереннің ұлы Шарышты жекпе-жекте жеңуі туралы дерек.
Абылай — зерделі саясаткер, білікті дипломат әрі дарынды қолбасшы. Негізгі мақсаты — мемлекетті күшейту және тәуелсіздікті сақтау болды. Осы үшін үш жүздің басын қосу саясатын жүйелі жүргізді. Түркістанда өткен жиындарда қазақтың игі жақсылары бір тудың астына топтасып, Абылайдың беделін бекіте түсті.
Оның билігі тұсында қазақтар мен қалмақтар арасында бейбіт келісімге келу мүмкіндігі туды, сондай-ақ Ресей және Қытаймен тату көршілік қатынастар орнатылды. Абылай сыртқы саясаттағы тепе-теңдікті сақтауға ұмтылып, екі алпауыттың ішкі есебін де жақсы білгені айтылады.
1752 жылы жоңғар басшысы Лама Доржы қазақ жеріне шабуыл жасағанда, Абылай бастаған әскер тойтарыс берді. Кейінгі әрекеттердің бірінде қарсыласы күтпеген соққыға ұшырап, Лама Доржы тұтқынға түсіп, 1753 жылы 12 қазанда дарға асылғаны жөнінде дерек бар.
1753–1755 жылдары Абылай Қабанбай, Бөгенбай, Жәнібек, Өтеген сияқты батырларымен бірге жорықтарды үдетіп, аймақтағы күштер ара салмағын өзгертті. Алайда қазақтардың күшеюі көршілес ірі мемлекеттерге әрдайым қолайлы бола бермеді: 1756–1757 жылдары Қазақ хандығы мен Қытай арасында қақтығыстар болып, ақыры бейбіт келісіммен аяқталғаны айтылады.
Жәнібек хан (1478–1480, билік құрған)
Жәнібек Әбусағит (туған және өлген жылдары нақты белгісіз) — Қазақ хандығы мен қазақ хандары әулетінің негізін қалаушылардың бірі, Барақ ханның ұлы, Орыс ханның шөбересі. XV ғасырда өмір сүрген. Оның ертеректегі өмірі мен қызметіне қатысты нақты деректер аз сақталған.
1456 жылдан кейін Дешті Қыпшақта шайбанилық Әбілқайыр билікті қолына алған тұста, көшпелі халықтың бір бөлігі Жәнібек пен Керей бастаған топпен Моғолстанға қоныс аударып, Шу мен Қозыбасы өзендерінің аңғарында орнығады. Моғолстан ханы бұл одақты өз қарсыластарына қарсы тірек ретінде қарастырды.
Өзара қырқысулар мен соғыстардан жапа шеккен шамамен 200 мыңға жуық көшпелі қауым Жәнібек пен Керейдің маңына топтасты. Бұл күшею Әбілқайырға қауіп ретінде қабылданып, ол 1468 жылы жорыққа шықпақ болғанымен, жол үстінде кенеттен қайтыс болады.
Қазақ хандығының қалыптасуына апарған жол
Әбілқайыр хан өлгеннен кейін Дешті Қыпшақта билік үшін күрес күшейді. Жәнібек пен Керей туған жерге оралу мақсатын көздеп, саяси тартыстарға араласты. Олар Әбілқайырдың мұрагері Шейх-Хайдар ханмен шайқасып, ақырында қарсы тарап жеңіліске ұшырайды.
Осы кезеңде билік Орыс хан әулетіне — Жәнібек пен Керейге ауысып, кейінгі отыз жыл бойы шайбанилықтармен үздіксіз күрес жалғасқан. Дегенмен, бұл өзгерістер «Көшпелі өзбектер мемлекеті» аталып келген кеңістікте «қазақ» атауының орнығып, Дешті Қыпшаққа қатысты жаңа саяси-этникалық мазмұн қалыптастыруына әсер етті.
XV ғасырдың орта шенінде Жетісуды мекендеген түркі тайпалары этникалық тұрғыдан жақындасып, қазақ халқының қалыптасуын жеделдетті. Жәнібек пен Керей Шу мен Талас өңіріндегі қазақ қауымдарын біріктіруге күш салып, ішкі қақтығыстарды бәсеңдетіп, ықпалды топтарды өз маңына топтастырды.
Жәнібек ханның Дешті Қыпшаққа оралғаннан кейінгі соңғы жылдары мен өлімі жайлы деректер нақты емес. Оның есімі жазба деректерде соңғы рет 1473 жылы кездеседі, одан кейін көбіне Керей хан туралы айтылады. Кейбір болжамдар бойынша, Жәнібек хан жиі болған шайқастардың бірінде қаза тапқан. Халық аңыздары мен жырларында ол «Әз Жәнібек» атанған.