Батыс Қазақстандағы мәдени-тарихи ескерткіштер
Шопан-Ата жер асты мешіті
Шопан-Ата жер асты мешіті Оңтүстік Маңғыстау өңірінде, бағзы Хорезм керуен жолының бойында орналасқан. Мешіт солтүстік-шығысқа қараған сай тұйығынан қашалып жасалған: негізгі үлкен бөлме, оң жағында едені биіктеу шағын бөлме бар. Сол жақ қабырға астынан қабірхана үңгіледі. Төр жақта сай үстіне шығатын есік орналасқан.
Аңыз бен кеңістік құрылымы
Есіктің сыртқа шығар аузының алдында шымылдықпен перделенген қабірхана бар. Ел аңызы бойынша, онда Шопан-Атаның қызы жерленген. Мешіт қабырғаларында айшықты ою-өрнек көп кездеспейді, ал мешіттің салыну кезеңі жөніндегі жорамалдар Оғыз тайпаларының Маңғыстауға келе бастаған дәуіріне меңзейді.
Су жүйесі және тұрмысқа лайықталған инфрақұрылым
Мешіттің үсті тастақты жүлгеге ұласады. Жүлге бойымен суағарлар жүргізіліп, тоғысқан тұстарында сыйымдылығы шамамен 10–15 текше метр болатын су қоймалары қазылған. Бұл қоймалар кезінде мешіт маңындағы адамдарды жыл бойы сумен қамтамасыз еткен. Төменгі жағында құдық бар.
Кіреберістің сол жақ қапталында жар бетінен төрт шаршы бөлме қашалып жасалған. Олардың алдында тұт ағашы егілгені айтылады.
Қараман–Ата ескерткіші
Қараман–Ата ескерткіші Маңғыстаудың орталық бөлігінде орналасқан және үш бөлмеден тұрады: кіреберіс бөлме, оған жалғас намаз оқитын зал. Залда төбені көтеріп тұрған ұстындар бар. Төбе жер бетін жауып жатқан ұлутастан құралады.
Тарихи жорамалдар
Аңыз бойынша, Қараман–Ата Шопан–Ата әулетінің інісі болған. Екі мешітті жалғастыратын жер асты жолы болғаны айтылады, бірақ уақыт өте ол опырылып, құлаған.
Деректердегі мерзім
М. Мендіқұлов Қараман–Ата мешітінің салынуын XIII ғасырға жатқызады. Ал Әбілғазы Қараман–Атаны Балқаннан түркмендерді Маңғыстауға бастап келген бектердің бірі ретінде атайды.
Батыс Қазақстандағы археологиялық ескерткіштер
Батыс Қазақстан аумағындағы ең көне археологиялық ескерткіштер облыстың оңтүстігіндегі ежелгі шақпақ тас жыныстары кездесетін орындардан табылған. Мұнда шель–ашель кезеңінің құралдары және оларды жасауға арналған дайындамалар ұшырасады. Аймақтың ежелден қоныс болғанын ерте тас дәуіріне жататын петроглифтер де дәлелдейді.
Табиғи өзгерістер және кейінгі палеолит
Кейінгі палеолит кезеңінде табиғат жағдайы құбылмалы болды. Мұз қабатының еруі мен Кавказ жотасының солтүстік сілемдеріндегі тектоникалық үдерістер Каспий маңы деңгейін көтеріп, ойпаттың біраз бөлігін су басқан. Осындай өзгерістер климаттың құрғауына, шөлейттенуіне ықпал етіп, ірі шөпқоректі жануарлардың жойылуына әкелді. Деректерде соңғы мамонттардың бірі Жайық өзенінің сол жағында шамамен 8000 жыл бұрын жойылғаны көрсетіледі.
Неолит–энеолит және мәдени аймақтардың қалыптасуы
Неолит пен энеолит дәуірінде Еуразия кеңістігіндегідей, шаруашылық сипаты ұқсас ірі тарихи-мәдени аймақтар қалыптасты. Батыс және Орталық Қазақстанда аңшылыққа бейімделген біртұтас материалдық мәдениет белгілері байқалады. Неолит тұрақтары көбіне өзендік және көлдік типке жатады.
Бұл кезең мәдениетінің Оңтүстік Орал, Солтүстік Қазақстан және Арал маңы мәдениеттерімен ұқсас тұстары бар. Ерекшелігі — көшпелі тұрмысқа жақын дала аңшыларының мәдениеті. Аңшылар мен балықшылардың мәдени-экономикалық байланыстары кельтминар мәдени қауымдастығы үлгілерінен айқын көрінеді: шақпақ тас құралдар және өрнегі ерекше қыш ыдыстар.
Кельтминар мәдениеті: ұзақ сақталған тұрақтылық
Батыс Қазақстандағы көне мәдени ошақтардың ішінде ең жақсы зерттелгендерінің бірі — кельтминар археологиялық мәдениеті. Ол неолитте қалыптасып, қола дәуірінің орта шеніне дейін жалғасқан. Археологиялық деректер бұл мәдениеттің материалдық тұрмысы бірнеше мыңжылдық бойы айтарлықтай өзгеріссіз сақталғанын аңғартады.
Кельтминарлықтар бастапқыда аулаушы–терімші болған, кейін құрғақ жерлерді игеруімен бұл үрдіс кеңейген. Олар ұсақ жануарларды қолға үйрете бастауы мүмкін, бірақ жалпы алғанда өндіруші шаруашылыққа өтуді білдіретін «неолит төңкерісіне» толыққанды қатысқан жоқ деп сипатталады.
Бұл мәдениеттің ескерткіштері Ақтөбе облысында кеңірек зерттелген. Батыс Қазақстандағы «Солянка» (Тасқала маңы) қоныстарының материалдары да осы мәдениетке жатқызылып жүр.
Қола дәуірі, қима мәдениеті және қорғандар
Соңғы онжылдықтардағы далалық зерттеулер Далалық Жайық бойы аумағының б.з.б. I мыңжылдық басына дейін қола дәуірінің мәдени-тарихи қауымдастықтарына кіргенін көрсетті. «Кресты» қонысы мен қорымындағы көпжылдық қазбалардан маңызды деректер алынған.
Бөрілі ауданы аумағындағы «Қырықоба» ескерткіші XIX ғасырдан белгілі. 1883 жылы Кастанье тізімінде «Қараоба» атауымен берілген бұл нысан Еуразиядағы ең ірі қорған кешендерінің бірі ретінде қима мәдениетінің белгілерін көрсетеді.
Савромат–сармат дәуірі және темір ғасырындағы өзгерістер
Сарматтық археологиялық ескерткіштер ең жан-жақты зерттелген мәдениеттердің қатарына жатады. Зерттеулер әдетте кезеңдерге бөлінеді: прохоровтық (ерте сармат) — б.з.б. IV–II ғғ.; сусловтық (орта сармат) — б.з.б. II ғ.–б.з. II ғ.; соңғы сармат — б.з. II–IV ғғ. Кей деректерде бұл соңғы топ бастапқыда Шипов станциясы маңындағы нысандарға байланысты «шиповтық» деп аталғанымен, кейінгі зерттеулер оны ғұндар дәуірімен (б.з. IV–V ғғ.) байланыстырады.
Савромат мәдениеті
Далалық Жайық өңірінде темір дәуірінің ерте кезеңі б.з.б. IX ғасырдың соңы мен IV ғасырға дейін савромат мәдениетінің қалыптасуымен сипатталады. Қорғандық жерлеулерде қару-жарақты жауынгерлер ірі жануарлардың қаңқасымен бірге жерленгені жиі кездеседі.
Ең қызықты нысандардың бірі — Володарка маңындағы жерлеу кешені. Ондағы материалдар савромат тайпаларының көрші өңірлермен байланысын көрсететін дерек ретінде қарастырылады.
Сармат мәдениеті
Сарматтар савроматтармен тектік тұрғыдан сабақтас болғанымен, уақыт өте этникалық құрам өзгеріп, материалдық мәдениет бейнесі де түрлене түсті. Қорғандардан қару-жарақ (жебе ұштары, қанжар, ұзын найза) жиі табылады. Мәйіттің басы көбіне оңтүстікке қаратылған. О дүниелік тағам ретінде қой сүйектері және сусын құйылған ыдыстар кездеседі.
Көп қорым ерте кездің өзінде тоналғанымен, сақталған нысандар да аз емес және олар аймақ тарихын қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Кейінгі сарматтардың бір бөлігі ғұндармен араласып, Батысқа бағытталған көші-қон үдерістеріне қосылғаны айтылады.
Ескерткіштердің таралу аймақтары
Б.з.б. VI–IV ғасырларда Еділ–Жайық аралығының ұлан-ғайыр даласын өзара туыстас тайпалар мекендеген. Ескерткіштер Қараөзен және Сарыөзен жағалауларынан, Қамыс–Самар көлдері маңынан, сондай-ақ Жайық өңірінде Елек, Шаған, Шыңғырлау өзендері бойынан, Қобданың Елекпен қосылған тұсынан, Жайықтың сол жағалауынан табылады.
Ортағасырлық көшпелілер және Алтын Орда мұрасы
Аймақта кейінгі көшпелілер кезеңіне тән жерлеу дәстүрлері де кездеседі: мүрдені аттың жіліншігімен бірге жерлеу (VIII–IX ғғ.), жылқының тұтас қаңқасымен қоса жерлеу (IX–XI ғғ.), сондай-ақ ат әбзелдерін (жүген, айыл, ер-тұрман) бірге қою. XI ғасырдың екінші жартысы мен XIII ғасырдың 30-жылдары аралығына жатқызылатын оғыз–печенег ескерткіштері көбіне оба түрінде келеді.
Алтын Орда кезеңі: қалалар мен обалар
Батыс Қазақстанда Алтын Орда дәуірінің ескерткіштері — обалар мен қала орындары — жиі ұшырасады және бірқатары жақсы сақталған. Соның ішінде ең көрнектілерінің бірі — Сарайшық. Обаларды қазу барысында жерлеу рәсімдерінің өзгергені байқалады: адамды ат-көлігімен қоса жерлеу дәстүрі біртіндеп жойылады.
Зираттардан Алтын Орда дәуірінің теңгелері жиі табылады. Бұл кезең ескерткіштерінде дәстүрлі шығыстық-түркілік мәдениет пен Орта Азияға тән қолөнер ықпалы аңғарылады. Каспий деңгейінің көтерілуі, Жайық өңірінің ылғалдануы және қоғамдық-саяси өзгерістер Алтын Орда орталығының Еділ бойы мен Жайыққа ауысуына алғышарт болғаны айтылады.
Археологияның ерекшелігі
Археологиялық зерттеулерде тарихтағыдай нақты тұлғалардың әрекеті емес, ең алдымен заттық деректер сөйлейді. Дегенмен күнделікті тұрмыс бұйымдарын тауып, зерттеу арқылы археология белгілі бір ұлыстар мен тайпалардың нақты кезеңде нақты аймақта өмір сүргенін дәлелдеуге мүмкіндік береді.
Зерттеу тарихы: еңбектер мен экспедициялар
Батыс Қазақстандағы археологиялық ескерткіштер туралы алғаш деректер П.И. Рычковтың «Орынбор губерниясының топографиясы» (1762) және академик П.С. Палласттың саяхатнамалық еңбектерінде (1770, 1778) кездеседі. XIX ғасырдың 50-жылдарында С. Бабажанов печенег–қыпшақ дәуірінің балбал тастары туралы жазып, оның тұжырымдары орыс зерттеушілері тарапынан жоғары бағаланған.
XX ғасырдағы жүйелі ізденістер
Кейінгі жылдары өңір ескерткіштерін Ахарузин, И.А. Кастанье, П.С. Рыков, М.П. Грязнов, И.В. Синицын және өзге ғалымдар зерттеді. Өлке тарихын тануда археолог Ғ. Кушаевтың еңбегі ерекше: 1971 жылы жүргізілген барлау барысында жүздеген ескерткіш есепке алынып, 1972–1986 жылдары облыс аумағында мыңнан аса археологиялық нысан тіркелген.
Қазба жұмыстарының нәтижелері Батыс Қазақстан облыстық өлкетану музейі қорын құнды жәдігерлермен толықтырды: қыш құмыралар, темір қанжарлар мен семсерлер, темір және қола жебелер, зергерлік әшекей бұйымдар және басқа да заттар.
Халықтық сәулет және мемориалдық ескерткіштер
Батыс Қазақстанның солтүстік-батыс бөлігіндегі халықтық сәулет және мемориалдық ескерткіштер көршілес өңірлермен салыстырғанда аз зерттелген. Бұған зерттеу дәстүрлерінің қалыптасуы, аумақтың ғылыми орталықтардан шалғайлығы және Жайық өңірінде мемориалдық-рәсми сәулет үдерісінің баяу дамуы ықпал етуі мүмкін.
Ерте сипаттамалар
П.С. Паллас жазбаларында Нарын құмдарына дейінгі жолда кездескен шикі кірпіштен қаланған пирамида тәрізді құрылыс туралы дерек бар. Кей еңбектерде қазақ мола-қорымдарының ерекшеліктері аталғанымен, тастан қашалған эпиграфиялық ескерткіштердің табиғаты толық ашыла бермеген.
Кешенді экспедициялар
Далалық Жайық өңіріндегі мемориалдық-рәсми ескерткіштерді мақсатты түрде зерттеу 1980 жылдары Орал архитектура экспедициясы арқылы жанданды. 1998 жылы этномәдени бағыттағы арнайы экспедиция дәстүрлі халықтық сәулет, әсіресе мемориалдық-рәсми архитектураны кеңірек қамтыды.
Жергілікті топтар және құлпытастар стилі
Зерттеулер барысында өңір ескерткіштерінде географиялық және тарихи-әкімшілік ерекшеліктер айқындалған: батыс бөлікте жазық бетті, эпиграфиялық пішінді құлпытастар жиірек, ал шығыс жақта көп бөлікті, ауқымды тасбелгілер басым. Осы негізде ескерткіштер шартты түрде Бөкей Ордасы және Жайық өңірі топтарына бөлінеді.
Әсіресе «Бөкей беті» ескерткіштерінің ерекшелігі мол: Қараөзен мен Сарыөзен алабындағы XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қорымдарда, Жалпақтал мен Казталовка маңындағы ескі зираттарда шоғырланған. Жалпақтал қорымындағы тастан қашалған құлпытастардың араб қарпімен жазылған мәтіндері мен таңбалары мұнда байбақты, тана, табын сияқты рулар өкілдері жерленгенін аңғартады.
Әлі зерттелмеген кеңістік
Облыстың шығыс бөлігіндегі, Жайықтың сол жағалауында орналасқан мемориалдық ескерткіштер әлі де толық зерттелмеген. Мұнда Арал–Каспий аймағына тән көп бөлікті құрылыстар, дәстүрлі соқпа тәсілмен құйылған молалар, сондай-ақ бірқатар тарихи тұлғалар жерленген қорымдар кездеседі. Бұл кеңістікті кешенді түрде зерделеу — алдағы маңызды міндеттердің бірі.
Өңірдің жаңа дәуірі: өндіріс және қала
Облыс тарихында жергілікті экономикалық және әлеуметтік-мәдени дамуға үлес қосқан жобалар аз емес. Тоғызыншы бесжылдықта «Омега» прибор жасау зауыты, «Металист» тігін және киіз басу фабрикасы салынды. Он бірінші бесжылдықта «Оралмұнайгазгеология» мұнай-газ бұрғылау бірлестігі құрылды. Қарашығанақ мұнай-газ конденсаты кен орнының игерілуі өңір экономикасына жаңа серпін берді.
Экспорт және өндірістік әлеует
Өңірде өнеркәсіптің түрлі салаларын қамтитын жүзге жуық кәсіпорын жұмыс істейді. Облыс орталығының бірқатар кәсіпорындары өнімдерін ондаған шет елге өткізген. Орал қаласы — қатынас жолдары тоғысқан маңызды торап.