Солтүстік және Орталық Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштері
Беғазы кешені: қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі элиталық жерлеу сәулеті
Беғазы кешені — Қазақстандағы қола дәуірінің соңғы кезеңінен сақталған тайпа көсемдері мен діни қызметкерлердің бейіттері. Ол Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Ақтоғай кентінен оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 40 км жерде, Беғазы қорымының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан.
Кешенді 1947–1952 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі — Ә.Х. Марғұлан) зерттеген. Нысан алты қоршаулы обадан тұрады және олардың барлығы қазылған.
Құрылыстың өлшемдері
- Сыртқы қоршау: 4×4 м-ден 9,6×9,6 м-ге дейін (шаршы пішін).
- Жерлеу камерасы: 2,2×2,2 м-ден 6×6 м-ге дейін.
- Қабырға қалыңдығы: 1,8–3,6 м; биіктігі: 0,4–1,1 м.
- Шығыс жақтан дәліз (дромос): ұзындығы 1,8–9 м, ені 0,75–4 м.
Ерекше белгі
Кешен ішінде көлемі мен құрылымдық күрделілігі жағынан №1 және №2 бейіттер ерекше көзге түседі. Сыртқы қоршауды құрайтын қақпақтастардың биіктігі кей тұста 2,5 м-ге дейін жетеді.
Бейіттердің ертеректе тоналуы жерлеу рәсімін толық қалпына келтіруге кедергі келтіреді. Дегенмен, қабір ішіндегі жоспарлану бірнеше қызметтік бөліктің болғанын аңғартады: мәйітке арналған орын және түрлі заттар қойылатын, сондай-ақ құрбандық құятын аймақ.
№1 бейіттен байқалатын рәсімдік детальдар
№1 бейітте зат қоятын орын саз жентектерден қаланып, ұзына бойына үш тас тіреуіш қада орнатылған, сәкі тәрізді алаң ретінде сипатталады.
- Қойылған бұйымдар: қола найза ұшы, тас кетпен, тас балға.
- Керамика: төрт көзе (ыдыс).
- Жануар сүйектері: марал, арқар, таутеке.
- Мәйіт жататын орын: ұзындығы 2,8 м, ені 1,2 м.
Басқа бейіттерден де күл мен күйген сүйек қалдықтарының кездесуі кейбір жерлеулерде отқа қатысты ғұрып элементтері болғанын көрсетеді.
Керамика мен бұйымдар: мәдени өзгерістің айғағы
Беғазы кешенінің керамикасы пішіні мен өрнектелуі жағынан андрон мәдениетінің ыдыстарынан өзгеше. Көпшілігі құмыра тәрізді, қабырғалары жұқа, сырты мұқият тегістелген; өрнек түсіру тәсілдері де басқа сипат алады.
Кешеннен қола шаштүйреуіштер, жұлдыз моншақ, тас қайрақ, өрнектелген және өрнексіз сүйек түтікшелер, сондай-ақ жебенің үш қола ұшы табылған. Әсіресе екі қанатты және үш қанатты жебе ұштары бұл кешеннің б.з.б. VIII ғасырлар шамасында салынғанын меңзейді.
Дәл осы кезеңде Дәндібай, Бұғылы, Ақсу-Аюлы, Саңғыру секілді ірі кешендердің бой көтеруі құрылыс ісінің жоғары деңгейде ұйымдастырылғанын көрсетеді. Мұндай құрылыстарға жерленген адамдардың қоғамдағы мәртебесі айрықша болғаны да анық байқалады.
Беғазы қорымы: қола дәуірінен ортағасырға дейінгі көпқабатты ескерткіш
Беғазы қорымы Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы аумағында, Қаратал (Беғазы) өзенінің оң жағалауында орналасқан. Оны 1947–1949 және 1952 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі — Ә.Х. Марғұлан) зерттеген.
Қорымда қола және ерте темір дәуірінің жерлеулерімен бірге ортағасырлық 57 бейіт, кейінгі кезеңге жататын шамамен 100-ге жуық қазақ бейіті бар. Қорым аумағы шамамен 240×570 м.
Өтпелі кезең бейіттері
Зерттелген 20 бейіттің 14-і андрон мәдениетінен Беғазы–Дәндібай мәдениетіне өту кезеңіне жатады. Бұл жерлеулер өңделмеген жалпақ гранит тастардан құрастырылған төртбұрыш, шаршы немесе дөңгелек қоршаулар түрінде келеді: тастар қырынан орнатылып, жоғарғы жағы ортаға қарай еңкейтіле қаланған.
Жерлеу тәсілі мен олжалар
Мәйіттер қоршаудың ортасындағы тас жәшіктерге жерленген; кейбір қоршауларда қос жәшік қатар салынған. Көпшілігі ертеректе тоналғанымен, сақталған сүйек қалдықтары мәйіттің бүктеліп, қырынан, батысқа қаратылып қойылғанын, ал бір жерлеуде өрттеу ғұрпы қолданылғанын күл қабатынан аңғартады.
Табылған бұйымдар нені көрсетеді?
- Керамика: андрон дәуірінің соңына тән пішін-өрнегі сақталған көзе ыдыстар және сынықтары.
- Қару-жарақ пен әшекей: тас жебе ұшы, мыс және илемеден жасалған моншақтар.
- Киім әшекейлері: өрнекті жапсырмалар, алтынмен апталған салпыншақтар, екі дөңгелек сырға.
Қорымның пішіні мен құрылысы, сондай-ақ олжалар Орталық Қазақстандағы тайпалардың жерлеу салты, діни нанымдары және қолөнері жөнінде маңызды дерек береді.
Орталық Қазақстан: қоныстар, тұрақтар және ерте темір дәуірі нысандары
Қазақстан аумағында 6000-нан астам неолиттік және энеолиттік тұрақ белгілі болса, соның үшеуі Баянауыл өңірінде орналасқан: бірі Жақсыбай көлінің жағалауында, екіншісі Сағындыкөл маңында, үшіншісі Баянауыл орталығынан 8 км жердегі Қапар деген жерде.
Қола дәуірінде қоныстар өзен аңғарлары бойымен қатар, аңғардан тыс аймақтарда да жиілей бастайды. Мұндай қоныстар Қарқаралы, Баянауыл далаларын және Нұра, Есіл, Шідерті өзендері бойын қамтиды.
Қола дәуірі қоныстарының үлгісі
Қоныстар көп бөлмелі тұрғын үйлер түрінде көрінеді. Үйлердің ортасында жеке ошақ орындары табылған. Мұндай нысандар Ақкезең, Қаратомар, Тағыбай бұлақ секілді орындарда зерттелген.
Тасмола зираты және Қойтас тұрақтары
Ерте темір дәуірінің ескерткіші Тасмола зираты Павлодар облысында, Шідерті өзені бойындағы шағын қыр үстінде орналасқан. 1959 жылы зерттеліп, зираттан 36 жерлеу жәшігі, қола дәуірінің қоршауы, жерқорғандар, «мұртты оба» және қазақ қорымы тіркелген.
1964–1965 жылдары геолог В.С. Танцюра Қойтас өңірінен 12 тұрақ орнын ашқан. Айғақты дерек бергендері: Қойтас I, Қойтас II, Қойтас IV, Қойтас VII, Қойтас XII. Табылған құралдар қатарында нуклеустер, пышақ-қырғыштар, қырғыш ұштары, қашаулар және өзге де өңдеу құралдары бар.
Зерттеулер хронологиясы
- 1974: «Тағыбай бұлақ» ескерткіші М.Қ. Қадырбаев жетекшілігімен зерттелді.
- 1989: Баянауыл ауданы Бірлік қорымында А. Бейсенов жетекшілігімен қазба жұмыстары басталды.
- Екі жыл ішінде 14 оба зерттеліп, ерте көшпенділердің жерлеу ғұрпы бойынша маңызды деректер алынды.
Тас мүсіндер: түркі-қыпшақ дәуірінің көркем куәгерлері
Тас безеуші-шеберлер жасаған ең көрнекті туындылардың бірі — тас мүсіндер. Өткен замандардан сақталып жеткен мүсіндер жөнінде ғылыми тұжырым жасаған көрнекті ғалым Әлекей Марғұлан Сарыарқаны отыз жыл бойы зерттеген. Ол: «Мұндай тас мүсіндер әрбір өлген адамның ескерткіші ретінде орнатылған, сондықтан олардың әрқайсысы сол адамның келбетін бейнелейді деуге болады», — деп жазған.
Шоғырланған өңірлер
Тас мүсіндердің шоғырланған аймақтары ретінде Жаңаарқа мен Ұлытау өңірі жиі аталады. Ұқсас мүсіндер тізбегі Астана маңындағы Шұбардан бастап Ерментаудың сыртына дейін кездеседі.
Зерттелген мысал
Торғай өзені бойындағы мүсіндердің бір тобын А. Машанов қағазға түсіріп зерттеген. Бұл топ «Қос батыр» деп аталады. Кедей өзенінің бастауындағы Жаушоқы аумағында екі тас шарбақ (әрқайсысы 3,5×3,5 м) зерттеліп, олардың шығыс іргесінде беті шығысқа қараған екі мүсін тұрғаны сипатталады.
Әйел мүсін тасы туралы белгі
Баянауыл өңірінен табылған түркі кезеңінің әйел мүсін тасында бас киім бейнесі қазақы сәукеле үлгісіне ұқсас беріледі. Кей тұста мүсінде тостаған ұстау — бақсы-абыздық белгі ретінде, ал қанжар суреті — батырлық нышаны ретінде түсіндіріледі. Ер адам мүсіндері жиі жағдайда малдас құрып отырған кейіпте бейнеленеді.
Киелі орындар мен сәулеттік нысандар: Баянауыл және Сарыарқа мысалдары
Тас зират (Бақтыбай қажы қорымы)
Бақтыбай қажы қорымындағы тас зират өңделмеген табиғи тасты дәл жымдастырып қалауымен ерекшеленеді. Құрылыстың алты қыры мен қабырғалары айқын кескінделген; ұқыпты қалау тәсілінің арқасында бұрышты қырлары бүгінге дейін жақсы сақталған, алайда кей бөліктері қираған.
- Ішкі диаметрі: 3,3 м.
- Қабырға қалыңдығы: 1,20 м.
Амалдық сопы мазары (XIX ғасырдың II жартысы)
Амалдық сопы мазары Қарағанды—Шідерті тас жолы бойында, Шідерті өзенінің ескі арнасы жағасында орналасқан. Күмбез құрылымы жақсы сақталған: төбесі жабық, ал қабырғалары шаршы негізден жоғарылаған сайын ұшталып қаланған.
Өлшемдер
- Терезе басталатын биіктік: 3,10 м; терезе биіктігі: 1,10 м.
- Жан қабырғалары: 5,20 м; алдыңғы қабырға: 5,40 м.
- Есік: биіктігі 0,95 м, ені 0,60 м.
- Қабырға қалыңдығы: 1,10 м.
Сақталу жай-күйі
Төрт терезенің екеуі құлаған, екеуі сақталған. Архитектуралық шешімі бойынша бұл өңірде сирек кездесетін үлгі саналады.
Жасыбай: табиғат, көне ізтаңбалар және тарихи жады
Жасыбай — Баянауыл тауларындағы табиғаты ерекше көркем өңірлердің бірі. Бұл жердің ерте дәуірлерден-ақ қоныстануға қолайлы болғанын археологиялық жәдігерлер дәлелдейді. «Арғымақ» атты аймақта сақталған көне ізтаңбаларда тау бейнесі, найзалы жауынгер, сондай-ақ ғұндар кие тұтқан бұғы және бақсы-абыздар мінген түйе суреттері кездеседі.
Жасыбай өңірін қазақтың арғы бабалары тас, қола, темір дәуірлерінде де, ғұн және түрік кезеңдерінде де қоныс еткен. Қазақ тарихындағы Олжабай, Жасыбай, Жалаңтөс сынды батырлар бұл өңірмен байланысты айтылады. Жасыбай көлінің жағасында Жаяу Мұса мен Ермұхан Бекмаханұлы дүниеге келіп, балалық шағын өткізгені де белгілі.
Мәстек (Мәтек) абыздың екі қонысы Далба тауының бауырындағы Қарағайлы бұлақ пен Мұрынтал маңында болғаны айтылады. Оның зираты Мұрынтал ауылы ортасындағы көне қорым ішінде орналасқан.
Оңтүстік Қазақстан: музей, қалалар және әлемдік деңгейдегі ескерткіштер
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық музейі
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық музейі — ғылыми-мұрағаттық мәдени мекеме, Орталық Азиядағы ең ірі әрі көне музейлердің бірі. 1925 жылы Қазақ өлкелік Орталық музейі құрылып, 1929 жылы жаңа астана Алматыға көшірілді және Жетісу губерниясының музейімен біріктірілді. 1944 жылдан бастап қазіргі атауын иеленді.
Алматыдағы қазіргі ғимарат 1985 жылы архитекторлар Ю. Ратушный, З. Мустафина, Б. Рзағалиевтердің жобасымен салынды. Жалпы аумағы 17 мың м² болатын кешенде төрт экспозиция залы, көрме галереясы, сақтау қоймалары, киномәжіліс залы және қызметтік кеңселер бар. Қорында Қазақстанның ежелгі дәуірінен бүгінге дейінгі тарихын қамтитын 200 мыңнан астам жәдігер сақталған.
Палеонтология залы
Экспозиция 570 млн жыл бұрынғы кембрий дәуірінен бастап, голоценге дейінгі кезеңді қамтиды. Ерекше құнды үлгілер қатарында 420 млн жыл бұрынғы трилобиттер, 300 млн жыл бұрынғы ерте омыртқалылардың бірі — стегоцефалдар, сондай-ақ 10–12 мың жыл бұрын жойылып кеткен мамонттар мен мүйізтұмсықтардың сүйек қалдықтары бар.
Археология қоры: Қарғалы көмбесі
1939 жылы Алматыдан 50 км батыста, Іле Алатауы бөктеріндегі Қарғалы қонысынан табылған көмбе — музейдің ең танымал коллекцияларының бірі. Қазба кезінде шамамен б.з.б. II ғасыр мен б.з. I ғасыр аралығында өмір сүрген абыз әйелмен бірге көмілген 370-ке жуық әшекей бұйым анықталған. Қарғалы диадемасындағы құс, аң, қиял-ғажайып кейіпкерлер бейнелері көне дүниетанымның кеңістіктік-ғарыштық түсініктерін танытады.
Бестамқала: Жаңадария бойындағы ортағасырлық қала
Бестамқала — орта ғасырлардан сақталған көне қала орны. Ол Қызылорда облысынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 240 км жерде, Жаңадарияның құрғап қалған арнасы бойында орналасқан. XII–XIII ғасырларда өркендеген қаланың аумағы 390×300 м.
Қала екі қатар дуалмен және терең ормен қоршалған. Ішкі қорғаныс алаңы бойындағы биіктігі 3 м дуал, мұнаралар және кіреберіс бөліктері жақсы сақталған. Қаланың солтүстік және оңтүстік қабырғалары арқылы кіретін өткелдері болған. Қазбалардан үй орындары, ерекше ошақ қалдықтары, қашалған қыш ыдыстар, металл бұйымдар, көгілдір моншақтар, жебе сабы және темір қорытпалары сияқты олжалар кездеседі.
Бесшатыр: сақ дәуірінің аса ірі қорғандар кешені
Бесшатыр — сақ дәуірінің аса ірі ескерткіші, Алматы облысында Іле өзені жағалауынан 3 км жерде, Желшағыр тауы бөктеріндегі Шылбыр қойнауында орналасқан. 1957 және 1959–1961 жылдары Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі — К. Ақышев) зерттеген.
Қорым құрылымы
- Құрамында 31 оба бар; алқап батыстан шығысқа қарай ~1 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай ~2 км.
- 21 оба таспен, 10 оба қиыршық тас аралас топырақ үйіндімен жабылған.
- Солтүстік топта ең ірі Үлкен оба және II–III обалар орналасқан.
Өлшемдік жіктелу ежелгі қоғамның әлеуметтік құрылымын пайымдауға мүмкіндік береді. Зерттеу барысында 18 оба қазылып, сақтардың шаруашылығы, тұрмысы, діни нанымы және архитектуралық жетістіктері жөнінде құнды деректер алынған.
Айша бибі кесенесі: өрнек арқылы сөйлейтін сәулет
Айша бибі кесенесі — Қазақстандағы сәулет өнерінің бірегей ескерткіші. Ол Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Айша бибі ауылында орналасқан. Кесене шаршы пішінді (7,6×7,6 м), бұрыштарында бағана-тіреулер бар. Ортасында құлпытас орналасқан.
Батыс жақ қабырға мен бағаналар оюлы ұсақ плиткалармен қапталған. Іргетастан 3,4 м биіктікте араб әріптерімен жазылған белдеу жүргізілген; ондағы жазулардың бірінде «Күз, бұлттар, дөңгеленген дүние…» деген тіркестер кездеседі.
Құрылыс техникасының ерекшелігі
Қабырғалар үш қабаттан тұрады: ішкі жағы күйдірілген кірпішпен қаланған, сыртқы жағы оймыш әшекейлі плиткалармен қапталған, ал аралығы саз балшық және плитка сынықтарымен толтырылған. Беріктікті арттыру үшін ішкі жаққа арша ағашынан арқалықтар салынған. Сыртқы беттегі шырмауық өрнегіне алпысқа жуық әшекей түрі қолданылған.
Есік жазуы: сақ дәуірінен жеткен таңбалы мұра
1970 жылы Іле өңіріндегі Есік қаласы маңынан б.з.б. V–IV ғасырларға жататын ірі қорым қазылып, қазба жұмысына К. Ақышев жетекшілік етті. Мазардан алтынмен әшекейленген жауынгер, қару-жарақ, ыдыс-аяқ және сыртында 26 таңба ойылған күміс тостағанша табылған.
Тостағаншадағы таңбалар бір жағынан көне түркі сына жазуына, екінші жағынан Жерорта теңізі маңындағы көне әліпбилік жүйелерге (көне грек, арамей) ұқсастығымен назар аударады. Бұл олжа көшпелі қоғамда жазу мәдениетінің болғанын айғақтайтын маңызды дәлелдердің бірі ретінде қарастырылады.
Арыстан баб және Қожа Ахмет Яссауи кесенелері: рухани кеңістіктің архитектурасы
Арыстан баб кесенесі — Түркістан маңындағы көне сәулет ескерткіші. Ел аузындағы деректерде ол ислам дінін таратуға ықпал еткен, Қожа Ахмет Яссауидің ұстазы Арыстан бабтың қабірі үстіне салынған делінеді. Кешен дәлізхана, мешіт, құжырахана және азан шақыратын мұнара секілді бөліктерден тұрады; ең көне бөлігі — қабірхана болуы ықтимал.
Аңыз желісінде Әмір Темір Түркістандағы Яссауи кесенесін тұрғызу барысында құрылыс қайта-қайта құлаған соң, алдымен Арыстан баб қабірінің үстіне мазар салу жөнінде аян алып, содан кейін ғана негізгі құрылысты аяқтағаны айтылады. ХХ ғасырдың басында кесене жергілікті халық қаражатымен қайта жөнделіп, мемлекет қорғауына алынған.
Қожа Ахмет Яссауи кесенесі — Түркістан қаласында XIV ғасырдың соңында тұрғызылған архитектуралық ғимарат. Яссауи дүние салғаннан кейін бастапқыда шағын мазарға жерленіп, кейін бұл орын мұсылмандар жаппай тәуеп ететін қасиетті мекенге айналды. Әмір Темір 1389–1395 жылдар аралығындағы оқиғалардан кейін Яссауидің ескі мазарының орнына еңселі жаңа кесене орнатуды ұйғарған. Бұл шешімнің астарында діни мақсатпен қатар, саяси бедел мен аймақтық ықпал факторлары да болғаны аңғарылады.