Н.Г.Чернышевскийдің педагогикалық көзқарастары
Н.Г. Чернышевский мен Н.А. Добролюбовтың педагогикалық теориясы
Төмендегі мәтінде орыс революцияшыл-демократтары Н.Г. Чернышевский мен Н.А. Добролюбовтың ағарту, мектеп және тәрбие туралы көзқарастары баяндалады. Негізгі назар — тәрбиенің қоғамдық мәні, жалпы білім берудің басымдығы және оқыту мазмұны мен әдістеріне қойылатын талаптар.
Н.Г. Чернышевскийдің педагогикалық көзқарастары (1828–1889)
Өмірбаяны және қоғамдық ұстанымы
Н.Г. Чернышевский 1828 жылы Саратов қаласында дін қызметкерінің отбасында дүниеге келді. Алғашқы білімді үйде алды, орта білімді діни семинарияда, ал жоғары білімді Санкт-Петербург университетінде тәмамдады. Университетті бітіргеннен кейін үш жыл Саратов гимназиясында әдебиет пәнінен сабақ берді. Кейін Петербургке оралып, әдеби-публицистикалық қызметке толықтай бет бұрды.
Ол «Современник» журналының жетекшілерінің бірі ретінде басылымды революцияшыл-демократтардың күрес мінберіне айналдырды. Журналистік жұмыспен қатар астыртын революциялық қызмет жүргізгені үшін 1862 жылы тұтқындалып, Петропавл қамалына қамалды. Одан кейін жеті жылға сотталып, әрі қарай патша үкіметінің шешімімен Сібірге өмірлік жер аударылды. Түрме, каторга және жер аударуды қоса есептегенде 21 жылдан кейін ғана Астрахань қаласында тұруға рұқсат берілді. 1889 жылы қайтыс болардан бірнеше ай бұрын Саратовқа келіп, сол жылдың қазан айында дүниеден өтті.
Тәрбиенің рөлі мен мәні: материалистік негіз
Чернышевский тәрбиені материалистік тұрғыдан түсіндірді: «Өмір сүретіннің барлығы — материя; материясыз сана болмайды және болуы да мүмкін емес». Оның ойынша, жеке тұлғаның дамуы мен қалыптасуында өмір жағдайы, қоршаған орта және тәрбие басты рөл атқарады. Сонымен бірге ол тұқым қуалауды толықтай жоққа шығармай, бірақ оны шешуші күшке айналдыру дұрыс емес екенін атап өтті.
Чернышевскийдің ұстанымы бойынша, адам жақсы не зұлым болып тумайды — тұлғалық қасиеттері өмірлік жағдайлар мен алған тәрбиесінің ықпалымен қалыптасады.
Ол тәрбиенің қоғамдағы нақты жағдайын да сынға алды: қалыптасқан қоғамдық құрылыс жоғары идеялы адамды, қайсар күрескерді тәрбиелеуге қабілетсіз деп есептеді. Сондықтан тәрбие жүйесін түбірімен өзгерту қажеттігін алға тартты.
Тәрбиенің мақсаты: «жаңа адамды» қалыптастыру
Революцияшыл-демократтар тәрбиенің түпкі мақсатын жаңа адамды — азаматты, отанының патриотын, революцияшыл күрескерді тәрбиелеу деп білді. Чернышевский баланы тәрбиелеудегі басты міндет ретінде жан-жақты дамыған, адамгершілігі жоғары, рухани таза адамды қалыптастыруды көрсетті: тәрбиеленуші ең алдымен сөздің шын мағынасында «адам» болып шығуы тиіс.
Бұл талап оның адам табиғатына қатысты материалистік түсінігімен байланысты: тұлғаның толыққанды дамуы — мақсатты тәрбие мен дұрыс ұйымдастырылған білім берудің нәтижесі.
Жалпы білім берудің басымдығы және тәрбие бағыттары
Чернышевский жан-жақты даярлау жүйесінде негізгі орынды жалпы білім беруге берді. Оның пікірінше, жалпы білім — адамның болашақ қызметіне, қандай мамандықты таңдаса да, сенімді негіз қалайды. Арнаулы білім берудің өзі осы іргетасқа сүйенгенде ғана берік болады.
Ақыл-ой тәрбиесі
Жетекші бағыт. Мақсат — табиғат пен қоғам туралы терең әрі жан-жақты білім негіздерімен қаруландыру.
Адамгершілік тәрбиесі
Жағымды сезімдер мен ұмтылыстарды дамыту; жақсылық пен әдемілікке сүйіспеншілік; Отанға, халыққа, еңбек адамына құрмет.
Дене тәрбиесі
Денсаулықты нығайту, дене күшін дамыту. Күнделікті жаттығу мен серуендеудің маңызын ерекше атап өтті.
Эстетикалық тәрбие
Өмірдегі сұлулықты көре, түсіне, сезіне білу; өнер құралдарымен бейнелеу. Сонымен бірге өмірдегі жағымсызды әшкерелеу.
Білім мазмұны: пәндер және ұстанымдар
Жалпы білім беретін мектептегі негізгі пәндер қатарында ол ана тілі мен әдебиетті, тарихты, шет тілдерін, математиканы, физиканы, жаратылыстануды және географияны атады. Мектепте қандай да бір дінді оқытуға үзілді-кесілді қарсы болды.
Чернышевский жалпы білім беруді шектеуге, оны тар мамандыққа даярлаумен алмастыруға бағытталған кез келген үрдісті зиянды әрі реакцияшыл деп бағалады.
Оның ойынша, оқу пәндері тек ақыл-ойды ғана дамытпайды: олар адамгершілік және эстетикалық тәрбиенің де іргетасын қалайды. Адамгершілік қасиеттер көбіне табиғат пен адам туралы білімді меңгеру барысында қалыптасады.
Чернышевский ғылым мен оқу пәнін теңестіруге қарсы болды: оқу пәні ғылымның қарапайым көшірмесіне айналмауы керек. Сондықтан әр пән бойынша оқу материалын оқушылардың мүмкіндігі мен оқу мақсаттарына сай іріктеу қажет деп есептеді.
Дене еңбегі және мінез тәрбиесі
Дене тәрбиесінде күнделікті жаттығу мен серуенге ерекше мән берді. «Не істеу керек?» романындағы Рахметов бейнесі арқылы қатаң режим, жүйелі өзін-өзі шыңдау, ерік-жігер мен табандылық сияқты қасиеттердің құндылығын көрсетеді.
Чернышевский дене еңбегін өте маңызды құрал деп білді: ол бір мезетте дене тәрбиесіне де, адамгершілік тәрбиесіне де қызмет етеді. Романда (Вера Павловнаның төртінші түсі) болашақ қоғам азаматтарының ерікті, қуанышты еңбегі суреттеліп, еңбек адамның моральдық бейнесін өзгерте алатын күш ретінде таныстырылады.
Оқыту үдерісі: ұйымдастыру, әдістер және талаптар
Чернышевский үшін оқытуды ұйымдастыру мен әдістердің мақсаты — білімді нәтижелі меңгерту, оқушының рухани күштері мен қабілеттерін жан-жақты дамыту, дұрыс сенімдерінің қалыптасып, бекінуіне ықпал ету.
Қажетті шарттар
- Оқу материалының көлемі мен сипатын, сондай-ақ оқыту тәсілдерін таңдауда оқушылардың жас ерекшелігі, күші және қабілеті қатаң ескерілуі тиіс.
- Оқыту мен тәрбие үдерісінде қатаң бірізділік сақталуы керек.
Әдістер ішінде ол мұғалімнің көрнекі, әсерлі сөзіне, әңгімелеуге және оқушылардың өз бетімен істейтін жұмысына айрықша орын берді. Сонымен бірге оқу үдерісін көңіл көтерудің құралына айналдыруға қарсы болды: қызықтыру — мақсат емес, тек құрал. Қызығу көбіне мазмұнды тартымды, жатық жеткізу арқылы пайда болуы керек деп есептеді.
Ол оқыту үдерісінің өзінен-ақ тәрбиелік мән туындайтынын бірнеше рет атап көрсетті: оқыту мен тәрбие — өзара тығыз байланысты, ажырамас құбылыс.
Оқулықтарға қойылатын талаптар
Чернышевский мектептерде қолданылған оқулықтар мен оқу кітаптарын қатаң сынға алды. Оның пікірінше, көптеген оқу құралдарының кемшіліктері мынадай болды: мазмұны жұтаң әрі құрғақ; адамгершілік мәселелері құрғақ ақыл айтуға құрылып, оқушыларда жалған мораль қалыптастыруға ұмтылады; оқиғалар мен деректер қате беріледі; тіл тым суық, дәмсіз және артық «суға» толы.
Сондықтан балаларға арналған оқулықтар сауатты, әдеби, түсінікті, тартымды әрі қарапайым тілмен жазылуы қажет деп талап етті.
Н.А. Добролюбовтың педагогикалық көзқарастары (1836–1861)
Өмірбаяны және ағартушылық қызметі
Н.А. Добролюбов 1836 жылы Нижний Новгородта дін қызметкерінің отбасында дүниеге келді. Алғашқы білімді үйде және діни училищеде алды, орта білімді діни семинарияда оқыды. Жоғары білімді Санкт-Петербургтегі педагогикалық институтта тәмамдады.
Студент кезінен бастап-ақ Добролюбов «Современник» журналының жұмысына белсенді қатысып, онда бірқатар педагогикалық мақалаларын жариялады.