ҚАЗАҚСТАН-РЕСЕЙ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫ
Экономикалық ынтымақтастық: өзара мүдде және күрделі интеграция
Қазақстан мен Ресей арасындағы қатынастарды дамытудың маңызды бағыттарының бірі — экономикалық ынтымақтастық. Алайда интеграцияға деген ұмтылыс қаншалықты жоғары болғанымен, жалпы экономикалық кеңістікті қалыптастыру үдерісі күрделі қайшылықтармен қатар жүрді.
Негіз қалаған құжат: 1992 жылғы 25 мамыр
1992 жылғы 25 мамырда қол қойылған Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы келісім екі елдің экономикалық серіктестігінің құқықтық негізін айқындады. Құжатта нәтижелі жалпы экономикалық кеңістік құру үшін барлық деңгейдегі шаруашылық субъектілерінің тең құқылы болуы, сондай-ақ өзара тиімді экономикалық және ғылыми-техникалық ынтымақтастықты кеңейту мен тереңдетуге жәрдемдесу қажеттігі атап көрсетілді.
- Құрылымдық өзгерістер, ақша-несие, валюта, салық және баға саясаты бойынша іс-қимылды үйлестіру.
- Бір тараптың екіншісінің экономикалық жағдайын тұрақсыздандыратын біржақты шаралардан бас тартуы.
- Экономикалық және сауда қатынастарын өзара қолайлы ұлттық тәртіп қағидатына негіздеу.
Кедендік одақ және еркін қозғалыс логикасы
1992 жылғы 13 наурызда қабылданған «Достастық мемлекеттерінің кеден саясаты негіздері туралы» келісімге сәйкес Кедендік одақ құрылды. Қатысушы тараптар келісілген кеден саясатын жүргізіп, тауар, капитал және қызметтердің кедергісіз қозғалысын қамтамасыз етуге міндеттенді.
Сонымен бірге тараптар сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және өзге де ынтымақтастық түрлерін дамыту жөніндегі келісімдерді, әлемдік бағалар бойынша өзара есеп айырысу шарттары мен мерзімдерін талқылап отырды. Халықаралық ұйымдар аясында бірлесіп әрекет ету және бір-бірінің мүшелікке кіру бастамаларын қолдау да күн тәртібіндегі маңызды тетікке айналды.
1993–1995: аймақтық деңгейден интеграцияны тереңдетуге дейін
1993: шекара маңы ынтымақтастығының институционалдануы
1993 жыл Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығының барлық саласын қамтыған екіжақты құжаттарымен ерекшеленді. 1993 жылғы 9 қаңтарда Омбы қаласында өткен үкімет делегациялары мен шекара маңы облыстары әкімдерінің кездесуінде экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстар талқыланып, қорытындысында екі елдің премьер-министрлері Хаттама мен Коммюникеге қол қойды. Бұл — өңірлік деңгейдегі тығыз ықпалдастыққа ұмтылыстың айқын көрінісі болды.
1994: интеграцияны тереңдету туралы келісім
1994 жылғы 28 наурызда екі ел президенттері қол қойған экономикалық ынтымақтастық пен интеграцияны одан әрі тереңдету туралы келісім мына бағыттарды бекітті: жалпы экономикалық кеңістік пен ортақ нарық құру, экономикалық реформаларды жүргізу, шаруашылық заңнамасын жақындату, сондай-ақ өңірлер деңгейіндегі ұйымдар мен кәсіпорындардың өзара тиімді байланыстарын сақтау және дамыту.
Саясаттарды жақындату
Баға, салық, кеден және валюта саясатын үйлестіру; нарық қағидатымен тауар, қызмет, капитал және жұмыс күшінің еркін алмасуына кезең-кезеңімен көшу.
Қаржы инфрақұрылымы
Ұлттық валюталар енгізілген жағдайда өзара есеп айырысуды ұйымдастыру; айырбас пен конвертацияның тұрақтылығын қолдау; орталық және коммерциялық банктер арасында есеп айырысу тетіктерін құру.
Өнеркәсіп және инвестиция
Мамандандыру мен өндірісті кооперациялау, басым салаларды айқындау, бірлескен жобалар мен инвестицияларды әзірлеу және іске асыруға жәрдемдесу.
Бағдарламалар мен дерек алмасу
Құрылымдық қайта құру және ғылыми-техникалық даму бойынша мемлекетаралық кешенді бағдарламаларды әзірлеу; ақпараттық, нормативтік және әдістемелік құжаттар алмасу.
1995: ынтымақтастықтың кеңеюі туралы декларация
1995 жылғы 20 қаңтарда екі ел президенттері қол қойған қазақстан-ресей ынтымақтастығын кеңейту және тереңдету туралы декларация серіктестіктің барлық негізгі бағыттар бойынша жүргізілетінін нақтылады.
1996–1998: нақты жобалар, салықтық негіз және Каспий мәселесі
Өндірістік кооперация: дизель қозғалтқыштары
1996 жылғы 27 сәуірде дизель қозғалтқышын шығару жөнінде бірлескен кәсіпорын құру туралы келісім қабылданды. Соған сәйкес «Қостанай дизель зауыты» акционерлік қоғамы қазақстан-ресей бірлескен акционерлік қоғам ретінде қайта құрылды. Кәсіпорын Қазақстан Республикасында тіркеліп, қызметін осы ел аумағында жүзеге асырды.
Ресей тарапынан құрылтайшы — «Орал автомобиль зауыты» (Миасс), Қазақстан тарапынан — «Сельхозмаш». Жарғылық үлес: ресейлік құрылтайшыға 60%, қазақстандық тарапқа 40%.
Салықтық айқындық: 1996 жылғы конвенция
1996 жылғы 18 қазанда қабылданған үкіметаралық конвенция — екіжақты салық салудан босату және табыс пен капиталға салынатын салықтар бойынша жалтаруға жол бермеу — сауда ынтымақтастығы үшін ерекше маңызды болды. Бұл құжат шаруашылық субъектілерінің құқықтық негізін күшейтіп, экономикалық ықпалдастықты тереңдетуге мүмкіндік берді.
Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі: мүдделер қиылысы
Ынтымақтастыққа ұмтылыс қазақстан-ресей қатынастары толықтай қиындықсыз дегенді білдірмейді: мүдделер әрдайым барлық жағдайда сәйкес келе бермейді. Маңызды түйіндердің бірі — Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін айқындау мәселесі.
1998 жылғы 6 шілдеде Қазақстан мен Ресей президенттері Каспий теңізінің солтүстік бөлігінің түбін межелеу туралы келісімге қол қойып, қаржы мәселелерін реттеу жөніндегі хаттаманы қабылдады. Бұл құжат барлау жұмыстарын және минералдық ресурстарды игеруді үйлестіруге жол ашып, Каспий маңы мемлекеттері үшін құқықтық реттеудің үлгілік тәжірибесіне айналды.
1998–2001: сауда динамикасы, дағдарыс әсері және бағдарламалық қадамдар
Сауда айналымы және 1998 жылғы дағдарыстың салдары
1998 жылғы қазанда өткен ресми келіссөздерде экономикалық ынтымақтастықты дамыту және екіжақты сауданы жандандыру мәселелері қарастырылды. 1997 жылы өзара тауар айналымы 4,1 млрд АҚШ долларына жетіп, 1998 жылдың алғашқы жартысында 26%-ға өсті.
Алайда рубль бағамының құлдырауына байланысты 1998 жылғы қыркүйекте Ресейде қазақстандық тауарларға сұраныс айтарлықтай төмендеді. Қазақстанда теңгенің еркін айналымға жіберілуі және құнсыздануы кейіннен сұранысты белгілі дәрежеде ынталандырды. Дегенмен өзара есеп айырысу жүйесіндегі шешілмеген мәселелер және көмір мен темір жеткізілімдеріндегі үзілістер экспорттың қарқынды өсуіне кедергі болды.
2000: нарықтағы қайта теңгерім
2000 жылы рубльдің құнсыздануы ресейлік экспорттаушылардың сыртқы операцияларын жандандырып, Қазақстан нарығында олардың бәсекелік артықшылығын күшейтті. Соның нәтижесінде ресейлік жеткізушілер тек тұрақтап қана қоймай, бұрын жоғалтқан бірқатар тауарлық номенклатура бойынша позицияларын да қайтарды.
Бірақ Ресей экспортының кеңеюіне қолайлы жағдайлар толық жүзеге аспады: ішкі нарықтың кеңеюі салдарынан нақты тауар жеткізілімдерінің қысқаруы, үшінші елдермен инвестициялық жобаларға Ресейдің салыстырмалы бәсең қатысуы (машина-техникалық өнім экспортының әлеуетін төмендетті), сондай-ақ 1999 жылы енгізілген импорттық шектеулер ең алдымен Ресейден жеткізілімдерге әсер етті.
2000 жылы Қазақстанға Ресейден импорт 1999 жылмен салыстырғанда төмендеп, көлемі шамамен 1,5 млрд АҚШ долларын құрады.
1998–2000 бағдарламасы және үкіметаралық үйлестіру
Интеграцияны дамыту мен нығайтуға бағытталған 1998–2000 жылдарға арналған экономикалық ынтымақтастық бағдарламасы бірлескен инвестициялық жобаларды, бірқатар әзірлемелерді және келісілген баға саясаты сияқты бағыттарды қамтыды. Бағдарламаның орындалуы үкіметаралық комиссия отырыстарында және жоғары деңгейдегі келіссөздерде талқыланып, мемлекет басшылары бұл мәселелерге айрықша мән бергенін көрсетті.
Дегенмен кейбір бастамалардың іске асуы қанағаттанарлық болмады: мысалы, ауыл шаруашылығы техникасы өндірісінің ұлттық тасымалдау жүйесін құру және Қазақстанның танкер флотын жасақтау жұмыстары күткен нәтижені толық бере алмады.
2001: интеграциялық үрдіске берілген баға
2001 жылғы 15 ақпанда Астанада өткен үкіметаралық комиссияның бесінші мәжілісінде қазақстан-ресей ынтымақтастығы жөніндегі тараптар интеграциялық үдерістің жалпы алғанда табысты жүріп жатқанын атап өтті.
Стратегиялық салалар: мұнай-газ, энергетика және ғарыш
Мұнай экспортының бағыты: Атырау—Самара және Новороссийск
Қазақстан мен Ресей арасындағы мұнай-газ саласындағы ынтымақтастықтың әлеуеті жоғары болды. Зерттеулер мен талдаулар Қазақстан мұнайын сыртқы нарықтарға шығарудың экономикалық тұрғыдан тиімді нұсқаларының бірі — Атырау—Самара бағыты арқылы Новороссийскке шығару екенін көрсетті. Ресей тарапы бұл шешімге бастапқы кезеңнен қолдау білдіріп, іске асыруға қажетті жұмыстарды атқарды. Құбыр инфрақұрылымын дамыту жобалары 2001 жылы аяқталуы тиіс деп жоспарланды.
Ресей тарапынан қолданыстағы құбырлар мен инфрақұрылымды пайдалану аясында негізгі қатысушы ретінде КТК–Лукойл компаниясының қаржылық қатысуы атап өтілді. Компания өкілдері Қарашығанақ—Атырау мұнай құбыры құрылысына қатысу жөніндегі меморандумға қол қойып, Қарашығанақ мұнайын КТК жүйесі арқылы экспорттауға қолайлы мүмкіндік қарастырылды.
«Байқоңыр»: бірлескен пайдалану және ғылыми нәтижелер
Қазақстан мен Ресейдің «Байқоңыр» ғарыш айлағын бірлесіп пайдалану және ғарыш кеңістігін ортақ зерттеу жөнінде көптеген келісімдері бар. Алғашқы құжаттардың бірі — 1992 жылы қол қойылған ғарыш саласындағы қызметті ұйымдастыру туралы келісімге хаттама.
Бірқатар ғылыми бағдарламалар «Мир» станциясы арқылы орындалды. Сол станциядан алынған геоақпараттық деректер негізінде Алматы өңірі, Каспий және Арал аймақтарына экологиялық мониторинг жүргізілді.
1999 жылдан бастап қаржы мәселелерін реттеу туралы келісімге сәйкес Ресей тарапы «Байқоңыр» кешенін жалға пайдаланғаны үшін жыл сайын шамамен 115 млн АҚШ доллары көлемінде төлем жүргізе бастады.
Қазақстан сондай-ақ «Ямал», «Днепр», «Достастық» сияқты жаңа ғарыш жобаларындағы қатысуын кеңейтті. «Достастық» ғарыштық зымырандық кешені Қазақстан, Ресей және Украина кәсіпорындары мен ұйымдарының ресурстық әлеуетін біріктіріп, мемлекеттік және коммерциялық міндеттерді шешуге бағытталды.
Энергетика және нарықтық үйлесім
Жанар-энергетика саласындағы ынтымақтастықтың көрсеткіштері ретінде Қазақстан мұнайын Ресейдің құбыр жүйесі арқылы тасымалдау квотасын ұлғайту туралы келісімдер, сондай-ақ Қазақстан нарығында ресейлік ірі компаниялардың (РАО «ЕЭС Россия» және «Газпром») белсенділігі аталды.
Тараптар сауда-экономикалық және іскерлік қатынастардағы өзекті мәселелер бойынша ұстанымдарды жақындатуға ұмтылды. Ең алдымен салық салу мен тариф саясаты бағытында оң нәтижелер байқалып, тауар айналымының серпініне ықпал етті.
Қорытынды: прагматикалық ықпалдастықтың нәтижесі
Қазақстан мен Ресей арасындағы экономикалық ынтымақтастық келісімдер арқылы кезең-кезеңімен нығайып, нақты жобалармен толықты. Дағдарыстар мен қайшылықты түйіндерге қарамастан, салықтық және тарифтік реттеудегі жақындасу, энергетика, мұнай-газ және ғарыш салаларындағы өзара байланыстар ықпалдастықтың негізін кеңейтті.
Нәтижесінде 2000 жылы екі ел арасындағы сауда көлемі 4,2 млрд АҚШ долларын құрады.