Қазақстан Республикасының Заңы

Құжат туралы қысқаша мәлімет

Атауы

«Нормативтік құқықтық актілер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы

Қабылданған күні

1998 жылғы 24 наурыз

Нөмірі

№ 213

Ескерту

Бүкіл мәтін бойынша «әкімият» сөзі тиісті жалғаулары сақтала отырып «әкімдік» сөзімен ауыстырылған (2004 жылғы 16 маусымдағы № 566 Заң).

Бұл материал I тараудың («Жалпы ережелер») негізгі нормаларын ықшамдап, ұғымдар мен қолданылу саласын, сондай-ақ нормативтік құқықтық актілердің түрлерін түсінікті форматта ұсынады.

I тарау. Жалпы ережелер

1-бап. Осы Заңда пайдаланылатын негізгі ұғымдар

Заң мәтінінде нормативтік құқықтық реттеудің бірізділігі үшін негізгі ұғымдар айқындалады. Төменде ең маңызды анықтамалар берілген.

Нормативтік құқықтық акт

Референдумда қабылданған немесе уәкілетті орган не мемлекеттің лауазымды адамы қабылдаған, құқықтық нормаларды белгілейтін, олардың қолданылуын өзгертетін, тоқтататын не тоқтата тұратын, белгіленген нысандағы жазбаша ресми құжат.

Заңдар

Белгіленген тәртіппен қабылданған нормативтік құқықтық актілердің жиынтығы.

Құқық нормасы (құқықтық норма)

Нормативтік құқықтық актіде тұжырымдалған, көп мәрте қолдануға арналған және нормативтік реттелген ахуал шеңберінде барлық тұлғаларға қолданылатын жалпыға міндетті мінез-құлық ережесі.

Нормативтік құқықтық актінің деңгейі

Нормативтік құқықтық актілер сатысындағы актінің заң күші бойынша алатын орны.

Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізетін заң

Қазақстан Республикасы Конституциясының 62-бабы 3-тармағында белгіленген тәртіппен қабылданатын заң.

Конституциялық заң

Конституцияда конституциялық деп аталған және 62-баптың 4-тармағында көзделген тәртіппен қабылданатын заң.

Заң

Қоғамдық қатынастарды реттейтін, Конституцияның 61-бабы 3-тармағында көзделген түбегейлі принциптер мен нормаларды белгілейтін, Қазақстан Республикасының Парламенті, ал Конституцияның 53-бабы 4) тармақшасында көзделген жағдайларда — Президент қабылдайтын нормативтік құқықтық акт.

Заң актісі

Конституциялық заң, Президенттің конституциялық заң күші бар жарлығы, кодекс, заң, Президенттің заң күші бар жарлығы, Парламент қаулылары, Сенат пен Мәжіліс қаулылары.

Кодекс

Біртектес қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар біріктіріліп, жүйеге келтірілген заң (осы Заңның 3-1-бабында көзделген).

Заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер

Заң актілері болып табылмайтын, Конституция мен заң актілерінің негізінде және соларды орындау үшін шығарылған өзге де нормативтік құқықтық актілер.

Уәкілетті орган

Конституцияда, осы Заңда және құқықтық мәртебені айқындайтын заңдарда белгіленген құзыреті шегінде нормативтік құқықтық актілер қабылдауға құқылы мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар. Олардың қатарына, соның ішінде, Қазақстан Республикасының Президенті, Парламенті, Үкіметі, Конституциялық Кеңесі, Жоғарғы Соты, Орталық сайлау комиссиясы, орталық атқарушы органдар, жергілікті өкілді және атқарушы органдар, Ұлттық Банкі және өзге де мемлекеттік органдар жатады.

Эталондық бақылау банкі

Мемлекеттік тізілімге енгізілген нормативтік құқықтық актілердің (өзгерістер мен толықтыруларды қоса) қағаздағы мәтіндерінің жиынтығы.

Мемлекеттік тізілім

Нормативтік құқықтық актілер реквизиттері мен олар туралы ақпараттық-анықтамалық сипаттағы өзге де мәліметтерді қамтитын мемлекеттік есептің бірыңғай жүйесі.

Ресми жариялау

Нормативтік құқықтық актінің толық мәтінін ресми және мерзімді баспа басылымдарында көпшілік назарына ұсыну үшін жариялау.

Ресми мәтіндерді кейіннен жариялау

Эталондық бақылау банкіне сәйкестік сараптамасынан өткен нормативтік құқықтық актілерді баспа басылымында жариялау.

Ескерту

1-бапқа өзгерістер енгізілген: 2002 жылғы 6 наурыздағы № 298 (2002 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді), 2004 жылғы 16 маусымдағы № 566 және 2005 жылғы 21 қазандағы № 81 Заңдарымен.

2-бап. Осы Заңның қолданылу саласы

1) Заң актілері мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және табыс ету, қабылдау, тіркеу, күшіне енгізу, өзгерту, толықтыру, қолданылуын тоқтату немесе тоқтата тұру, сондай-ақ жариялау ерекшеліктері актінің деңгейіне сәйкес айқындалады. Бұл тәртіп нормативтік құқықтық актілер қабылдайтын мемлекеттік органдардың қызметін реттейтін заң актілерімен, олардың құқықтық мәртебесін айқындайтын актілермен (ережелер, регламенттер және басқа да актілер) белгіленеді.

2) Осы Заң Қазақстан Республикасы Конституциясын қабылдау, өзгерту және оның қолданылуын тоқтату тәртібін реттемейді.

3) Осы Заң халықаралық шарттарды, оның ішінде құқықтық нормаларды қамтитын шарттарды дайындау, жасасу, орындау және күшін жою тәртібін реттемейді.

Маңызды шектеу

Осы Заң заңдарға сәйкес қабылданғанымен, 1-баптың 1) тармақшасындағы талаптарға сай келмейтін және құқықты іске асыру мен құқық қолданушылық мәні бар кейбір актілерге қатысты тәртіп белгілемейді. Атап айтқанда:

мемлекеттік емес ұйымдардың (оның ішінде қоғамдық бірлестіктер мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының) нормативтік актілері;
уәкілетті орган болып табылмайтын мемлекеттік ұйымдардың нормативтік актілері;
техникалық және технологиялық нормалар мен стандарттарды қамтитын нормативтік актілер.

Ескерту: 2-бапқа өзгерістер енгізілген: 2002 жылғы 6 наурыздағы № 298 (2002 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді) және 2004 жылғы 16 маусымдағы № 566 Заңдарымен.

3-бап. Нормативтік құқықтық актілердің негізгі және туынды түрлері

Жіктелуі

Нормативтік құқықтық актілер негізгі және туынды актілер болып бөлінеді.

Туынды актілердің орны

Туынды түрдегі актілер негізгі түрдегі актілер арқылы қабылданады немесе бекітіледі және олармен біртұтастық құрайды. Туынды актінің сатыдағы орны оны қабылдаған (немесе бекіткен) негізгі актінің деңгейімен айқындалады.

Негізгі түрлері

Конституция, конституциялық заңдар, кодекстер, заңдар.
Президенттің конституциялық заң күші бар жарлықтары; заң күші бар жарлықтары; өзге де нормативтік құқықтық жарлықтары.
Парламент пен оның палаталарының нормативтік қаулылары.
Үкіметтің нормативтік қаулылары.
Конституциялық Кеңестің, Жоғарғы Соттың және Орталық сайлау комиссиясының нормативтік қаулылары.
Министрлер мен өзге де орталық мемлекеттік органдар басшыларының нормативтік құқықтық бұйрықтары.
Орталық мемлекеттік органдардың нормативтік құқықтық қаулылары.
Орталық мемлекеттік органдар ведомстволары басшыларының нормативтік құқықтық бұйрықтары.
Мәслихаттардың нормативтік құқықтық шешімдері, әкімдіктердің нормативтік құқықтық қаулылары, әкімдердің нормативтік құқықтық шешімдері.

Туынды түрлері

Регламент — мемлекеттік орган мен оның құрылымдық бөлімшелері қызметінің ішкі тәртібін реттейтін акт.
Ереже — органның немесе оның құрылымдық бөлімшесінің мәртебесі мен өкілеттігін белгілейтін акт.
Қағида — белгілі бір қызмет түрін ұйымдастыру және жүзеге асыру тәртібін айқындайтын акт.
Нұсқаулық — заңдардың қоғамдық қатынастардың белгілі бір саласында қолданылуын егжей-тегжейлі көрсететін акт.

Назар аударатын норма

Орталық атқарушы органдар мен Президентке тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдардың аумақтық органдары, сондай-ақ жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатын және әкім уәкілеттік берген жергілікті атқарушы органдар нормативтік құқықтық актілер шығаруға құқылы емес.

Мәтіндегі негізгі ойлар

Анықтамалардың дәлдігі

Ұғымдар нақты берілгендіктен, құқық қолдану тәжірибесінде түсіндіру бірізденеді.
Қолданылу шегі

Заң Конституцияны қабылдау тәртібін және халықаралық шарттар рәсімін реттемейді.
Иерархия және нысандар

Актілер негізгі және туынды болып бөлініп, олардың заң күші мен орны деңгей арқылы айқындалады.