Қазақстандағы сот жүйесi
Қазақстандағы сот жүйесінің құқықтық негізі
Қазақстандағы сот жүйесінің мәнін айқындайтын негізгі актілер — Қазақстан Республикасының Конституциясы және «Қазақстан Республикасының сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» конституциялық заң. Осы негізгі құжаттарға сәйкес, елдің сот жүйесін Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты және жергілікті соттар құрайды.
Соттар жүйесінің құрылымы
Жергілікті соттарға облыстық және оларға теңестірілген соттар, сондай-ақ аудандық және оларға теңестірілген соттар жатады. Бұл соттардың барлығы біртұтас жүйеге біріктірілген: олар әділ соттың ортақ әрі бірегей қағидаттарын басшылыққа алып, әрқайсысы өз құзыреті шегінде істерді қарау және шешу бойынша нақты міндеттер атқарады.
Сот инстанциялары: істер қалай қайта қаралады?
Соттарды міндетіне қарай бөлудің негізінде сот инстанциялары жатады. Инстанциялар жүйесі сот актілерін тексерудің кезең-кезеңімен ұйымдастырылуын қамтамасыз етеді.
Бірінші инстанция
Істі мәні бойынша қарайтын сот. Дәл осы деңгейде дәлелдемелер зерттеліп, үкім немесе қаулы қабылданады.
Апелляциялық инстанция
Бірінші инстанция сотының әлі заңды күшіне енбеген үкімдері мен қаулыларына берілген апелляциялық шағымдар мен наразылықтар бойынша істерді қарайды.
Қадағалау инстанциясы
Заңды күшіне енген сот шешімдеріне тараптардың шағымдары мен наразылықтары бойынша қозғалған істерді қарайды.
Қайта қараудың екі сатысы және қосымша кепілдік
- Апелляциялық қайта қарау — үкімдер мен қаулылар заңды күшіне енбеген кезде.
- Қадағалау тәртібімен қайта қарау — сот актілері заңды күшіне енген кезде.
- Әділ соттың мақсатын неғұрлым толық қамтамасыз ету үшін заң шығарушы қосымша кепілдік ретінде жаңадан ашылған мән-жайларға байланысты іс бойынша өндірісті қайта бастауды да көздеді.
Бұл қайта қарау түрі Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 10-бөліміне «Соттың заңды күшіне енген шешімдерін қайта қарау жөніндегі іс жүргізу» деген тақырыппен енгізілді. Заң әдебиеттерінде жаңадан ашылған мән-жайларға байланысты іс бойынша өндірісті қайта бастау сот шешімдерін қайта қарау тәсілдерінің бірі ретінде бағаланып, оны қайта қарау сатыларының қатарына жатқызу қажеттігі көрсетіледі (Ривлин А.А. Пересмотр приговоров в СССР. М., 1958. 44-б.).
Апелляция институтының енгізілуі және практикалық маңызы
Жоғарыда аталған соттар өздеріне берілген заң шеңберінде «тік сызық» бойымен орналасып, бірінші инстанциядан бастап кейінгі сатыларға дейін сот актілерінің заңдылығы мен негізділігін тексеру міндетін атқарады. Осы өзара байланысты тексеру құрылымдарының алдыңғы қатарында апелляциялық саты тұрады.
Апелляция институты Қазақстанның құқықтық жүйесі үшін бастапқыда бейтаныс болғандықтан, апелляциялық өндіріс нормаларының іс жүзінде қолданылу мәселелері ерекше қызығушылық тудырады. Сондықтан бұл мәселені зерттеуді апелляциялық өндіріс туралы заңнаманы талдаудан бастау орынды.
1997 жылғы 13 желтоқсанда қабылданып, 1998 жылғы 1 қаңтарда күшіне енген Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі сот шешімдерін қайта қараудың төрт сатысын көздеді.
ҚІЖК (1997) көздеген қайта қараудың төрт сатысы
Заңды күшіне енбеген шешімдер бойынша
- Апелляциялық шағымдану және наразылық.
- Кассациялық шағымдану және наразылық.
Заңды күшіне енген шешімдер бойынша
- Қадағалау инстанциясындағы іс жүргізу.
- Жаңадан ашылған мән-жайларға байланысты іс бойынша өндірісті қайта бастау.
Алайда 1998 жылғы 1 қаңтарда заң шығарушы осы сатылардың үшеуін ғана қолданысқа енгізді: кассациялық шағымдану және наразылық, қадағалау өндірісі, сондай-ақ жаңадан ашылған мән-жайларға байланысты іс бойынша өндірісті қайта бастау. Ал апелляциялық тәртіппен қарау туралы ережелерді қолдану әуелі 2000 жылғы 1 қаңтарға дейін, кейін 2003 жылғы 1 қаңтарға дейін кейінге қалдырылды.
2001 жылғы өзгерістер: апелляциялық инстанцияның орны
2001 жылғы 11 шілдеде қабылданған «Сот ісін жүргізу мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заң актілеріне өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» заң заңды күшіне енбеген үкімдер мен қаулыларды қайта қарау үшін апелляциялық инстанцияны енгізді. Осы өзгерістер нәтижесінде республиканың сот өндірісінен кассациялық шағымдану мен наразылық алынып тасталды.
ҚІЖК-дегі жүйелеу: 46–47-тараулар
Жаңа ережелер 46 және 47-тарауларға топтастырылып, ҚІЖК-нің 8-бөлімінен орын алды («Соттың заңды күшіне енбеген үкімдері мен қаулыларын қайта қарау»). Бұған дейінгі редакцияда 46-тарау кассациялық өндірістің негізгі мәселелерін реттеген болатын.
46-тарау бойынша негізгі реттелген мәселелер (бұрынғы құрылым логикасы)
- Үкімдерге шағымдану және наразылық білдіру субъектілері (396-бап).
- Шағымдар мен наразылықтарды өзгерту, толықтыру, кері қайтару құқықтары (402-баптың 3–4-тармақтары).
- Шағымдану/наразылық білдіру тәртібі мен мерзімдері (398–399-баптар).
- Мерзімді қалпына келтіру тәртібі (400-бап).
- Тараптарды шағым/наразылық туралы хабардар ету (401-бап).
- Істі қараудың уақыты мен орны туралы хабарлай отырып, істі тиісті инстанцияға жолдау (402-бап).
- Бірінші сатыдағы сот қаулысына шағымдану/наразылық білдіру (403-бап).
2001 жылғы заң енгізген нақты өзгерістердің өзегі
- 396-бап бойынша: апелляциялық шағымдануға жататын үкімдер қатарынан Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының үкімдері алып тасталды.
- 397-бап бойынша: алқалардың атаулары нақтыланып, «сот алқасы» ұғымы «қылмыстық істер жөніндегі алқа» ретінде қолданылды; сондай-ақ «Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Президиумы» сот органдары қатарынан алып тасталды.
- 399-бап бойынша: «он күннің ішінде» тіркесі «он тәулік ішінде» деп нақтыланды.
- 402-бап бойынша: тараптарды шағым/наразылық берілгені туралы бір тәулік ішінде хабардар ету және апелляциялық инстанцияда істі қараудың мерзімі мен орны туралы процеске қатысушыларға хабарлауды соттың міндеті ретінде белгілеу күшейтілді.
- 403-бап бойынша: қаулыларға шағымдану/наразылық білдіру шектері нақтыланды; кейбір алдын алу шараларына қатысты қаулылар бойынша шағымдану мүмкіндігіне қатысты нормалар қайта қаралды.
Істі қараудың шектері: 404-баптағы ревизиялық (тексеру) тәртіп
404-бап іс жүргізудің тексеру (ревизиялық) тәртібін белгілейді. Бұл норма 2000 жылғы 5 мамырда қабылданған «Қылмысқа қарсы күрес мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заң актілеріне өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» заң негізінде жаңартылды: 404-баптың екінші бөлігіндегі «осы Кодекстің 417-бабының үшінші тармағында» деген сөздер «осы Кодексте» деген сөздермен ауыстырылды.
Осы өзгерістің мазмұнын толық түсіну үшін 1997 жылы қабылданған ҚІЖК-дегі 404-баптың бастапқы мәтінімен салыстырмалы талдау жүргізу қажет.