Түркі халықтарының ежелгі діни сенім- нанымдары

Көне түркі халықтарының мәдениеті туралы сөз қозғағанда, Бірінші және Екінші қағандықтарға негіз болған төрт тайпаны ерекше атаймыз: теле (оғыз), ашина (түркі), Енесей қырғыздары және қыпшақтар.

Түркі мәдениетінің негізгі даму аймақтары

V–IX ғасырларда түркілер қоныстанған Алтай, Сібір, Орта және Орталық Азия кеңістігінде жазу-сызу, егіншілік, әдебиет, өнер, тарих танымы және діни сенімдер қалыптасты. Мұны Енесей жазу ескерткіштері, Орхон жылнамалары және Талас аңғарынан табылған жазбалар нақты дәлелдейді.

Орхон–Енесей жазуы: көне дәуірдің тілі мен таңбасы

Орхон–Енесей жазу ескерткіштерінің табылуы түркі тілдерінің даму тарихындағы «Көне түркі» дәуірімен сәйкес келеді. Шығыс түркі құрамындағы тайпалар осы жазуды пайдаланып, сол жазу дәстүріндегі әдеби тілде сөйлеп, жазған.

Енесей жазба мұралары

Енесей жазба мұралары деп аталуы — тас бетіндегі сына жазуларының Енесей бойынан табылуына байланысты. Кейін мұндай жазбалар Тува, Хакасия және Краснояр өлкелерінен де анықталды. Енесей ескерткіштерінің жалпы саны шамамен 85-ке жуық.

Енесей ескерткіштерінің ең көне үлгілері Минусинск ойпатынан табылған. Бұл жазбалар түркі қауымының белгілі бір деңгейде отырықшылыққа көшкенін, металл өңдеумен айналысқанын және дамыған мәдени орта болғанын көрсетеді.

Орхон жазбалары: ортақ әдеби тіл және империялық кеңістік

Орхон жазуы — көне түркі жазба мұраларының ішінде бүгінгі түркі тектес халықтарға ортақ көне түркі әдеби тілінде жазылған ең ірі әрі мазмұнды ескерткіштердің бірі. VI ғасырдың ортасында қазіргі Солтүстік Моңғолия аумағында құрылған Түркі қағандығы сол ғасырдың соңына қарай батыста Каспий теңізінен шығыста Корей бұғазына дейінгі аралықты қамтыған ірі империяға айналды. Кейін Батыс Түркі және Шығыс Түркі қағандықтары болып екіге бөлінгені белгілі.

Орхон жазбаларындағы деректерге сүйенсек, Тоныкөк — үш қағанның ақылшысы әрі Білге қағанның құдасы болған тұлға. Қытай жазбаларында да Тоныкөк туралы 716 жылы мәлімет кездеседі. Елтеріс қағанның билік құруындағы оның үлесі қытай деректерінде де, Тоныкөк жазбаларында да кеңірек сипатталған.

Неге «руна жазуы» деп аталады?

Көне түркі жазуын кейде «руна жазуы» деп те атайды. Бұл атау Сібірде айдауда жүрген швед офицері И. Т. Страленберг пен неміс ғалымы Д. Г. Мессершмидт құлпытастардағы өздері түсінбейтін жазуды өз тілінде «руна» деп атауынан тараған. Кейін бұл сөз ғылыми айналымда термин ретінде орнықты.

Жазбаларда Білге қаған — ірі ел басқарушы, Күлтегін — өз дәуірінің даңқты батыры, ал Тоныкөк — батыр ғана емес, шешен, жырау, кемеңгер ақыл иесі ретінде көрінеді. Сонымен бірге бұл мәтіндерден шешендік сөз үлгілері, өлең ұйқастары, мақал-мәтел, арнау мен жоқтау кең ұшырасады.

Талас ескерткіштері

Талас өзені аңғары маңынан табылған жазулар «Талас ескерткіштері» деп аталады. Қырғызстан аумағынан Талас бойында барлығы 13 ескерткіш анықталған. Бұл топ әзірше көлемі жағынан да, саны жағынан да шағын.

Орхон–Енесей үлгісіндегі таңбалар қашалған тастар Әулиеата маңынан, Талдықорған өңірінен, Сарыарқадан және Алматы төңірегінен де табылған. Бұл — көне түркі жазба дәстүрінің Қазақстан аумағында кең тарағанын көрсететін маңызды айғақ.

Көне түркі мұрасының ауқымы

Ежелгі түркі елі белгілі бір аумақта өмір сүріп, өзіне тән жазуын, тілін және мәдениетін дамытты. Мәдени орталықтар ретінде Енесей, Орхон, Селенгі, Талас өзендерінің бойы, Минусинск ойпаты, Алтай, қазіргі Тува мен Краснояр өңірлері, Жетісу аймақтары аталады.

Күлтегін, Тоныкөк, Білге, Бумын қағандардың есімдері кейін тарихи әрі әдеби дастан-жырлардың кейіпкерлеріне айналды. Бұл есімдерді ел жадында сақтау үшін сол дәуірдің білгірлері өркениет белгісі болған түркілік сына жазумен мәңгілік тасқа қашап түсірді.

Қазақстандағы руникалық жазулар және жаңа табылымдар

Көне түркі жазба ескерткіштері кең байтақ Қазақстанның көптеген аймақтарынан табылып келеді, ал ескерткіштер саны жыл сайын артып отыр. Түркітануда олар географиялық, мазмұндық және дәуірлік белгілеріне қарай Орхон, Енесей, Талас болып үш топқа бөлінеді. Талас жазбалары Қазақстанның оңтүстік аймақтарындағы ескерткіштермен тығыз байланысты әрі кейінгі ортағасырлық мұралар орналасқан таулы-қыратты, өзенді өңірлермен сабақтас.

Археология, мәдени сабақтастық және жоғалған қабаттар

Ежелгі түркі туралы Орхон материалдарынан бөлек те археологиялық деректер мол. Алайда оларды толық оқып-тану әлі күнге дейін баяу жүріп, нақты тарихи дерек беретін көптеген мәліметтердің түйіні толық ашылмай келеді. Мұның себептерінің бірі ретінде X ғасырдан бастап исламды уағыздаушылардың исламға дейінгі мұраларға қарсы бағытталған әрекеттері аталады; бұл үрдістер кейінгі дәуірлерде де бәсеңдемегені айтылады.

Зерттеушілердің пайымдауынша, бір ғана Қазақстан аумағында ата-бабадан қалған заттық мәдениеттің 25 мыңға тарта ескерткіші бар. Олар негізінен Сыр бойына, Отырар алқабына, Маңғыстау мен Үстіртке, Ұлытау маңына, Талас пен Шу аңғарларына, Жетісу мен Ертіс сыртына шоғырланған.

Отырар және ортағасырлық қалалық мәдениет

Қазақстанның құрылыс және қала мәдениетін танытатын жарқын нысандардың қатарында Ботай қонысы, Бесшатыр қорғандары, Домбауыл ғибадатханасы, Маңғыстаудағы Шақпақата мешіті аталады. Ал Отырар өркениеті Отырармен қатар Көкмардан, Кедер (Құйрықтөбе), Оқсыз, Қаракөншек, Шілік сияқты орталықтармен, сондай-ақ Иасы (Түркістан), Баба Ата, Құмкент, Хұрлұқ (Шымкент) тәрізді қоныстармен тұтас бір мәдени кеңістік түзді.

Қалалардың қаулап өсуіне VI–IX ғасырларда архитектура мен қолданбалы өнердің жаңа үлгілерінің пайда болуы әсер етті. Кейін X–XI ғасырларда құрылыста күйдірілген кірпіш, гипс, алебастр кең қолданылып, глазурь бояуы мен ою-өрнек арқылы ғимаратты көркемдеу өрістеді.

Тұрғын үй дәстүрі және сәулет мәдениеті

Археологиялық және этнографиялық бақылаулар оңтүстіктегі екі бөлмелі «қоржын үй» үлгісінің кең тарағанын көрсетеді: бір бөлмеде отбасы тұрса, екіншісі қонақ күтуге арналатын, арасы дәлізбен бөлінетін. Бұл сарын түрлі өңірлерден — Алтайдың орманды аймақтарындағы ағаш үйлерден бастап, Арал мен Каспий маңындағы балықшылар баспанасына дейін байқалады.

Рухани мәдениет, өнер және ғылым белгілері

Түркілердің қолөнері мен ою-өрнегі, үй жиһаздары, киім-кешегі, қару-жарағы, музыкалық аспаптары және жанры қырыққа жуық бай ауыз әдебиеті кең танылған. Отырар маңынан IX–X ғасырларға жататын қонысты қазғанда күйдірілген саздан жасалған ойын маскасының табылуы — ортағасырлық ойын-сауық, сахналық дәстүрдің болғанын меңзейді.

Түркілер астрономияда да жетістікке жетіп, жұлдыздар мен планеталардың қозғалысын бақылап, атаулар берген; ай күнтізбесі мен жыл қайыру жүйесін қолданған. Геометрия, математика білімдерін су жүйелерін салуға, күрделі құрылыстар мен қарауыл төбелер тұрғызуға пайдаланғаны айтылады. Металлургия, минералдарды қорыту, шөптің емдік қасиеттерін тану, шыны жасау секілді тәжірибелер де белгілі болған.

Алмату, қалалар желісі және Ұлы Жібек жолы

Іле Алатауы мен тау өзендері аңғарларында отырықшы егіншілікпен айналысқан тайпалардың қоныстары мен қалалары пайда болып, олар көбіне керуен жолдарының бойына орналасқан. Алматының орнында VIII–X ғасырларда қоныстар болғаны айтылады, олардың бірі «Алмату» аталған деген жорамал бар. Сауда және керуен жолдары тоғысқан үлкен орталық ретінде Алмату арабтар мен парсыларға да мәлім болған.

Керуен бағытының бір нұсқасы бойынша жол Шаш (Ташкент) арқылы Тұрбат пен Испиджабқа (Сайрам), одан әрі Таразға қарай жалғасқан. Осылайша VI–IX ғасырларда қалалар мен қоныстар негізінен сауда-саттық пен қолөнердің орталығы ретінде, көшпелі өңір мен отырықшы аймақты байланыстыратын маңызды экономикалық буын қызметін атқарды.

Ірі қалалар мен сәулет өнерінің өрлеуі

Ежелгі Қазақстанның экономикалық әрі мәдени орталықтарының бірі — Тараз. Араб деректерінде Отырар «Фараб» деп аталады. VII ғасырда Тараз Ұлы Жібек жолындағы ірі мәдени орталықтардың біріне айналды. Оңтүстік өңірде Испиджаб (Сайрам) аса ірі қалалардың қатарында болды. Византия, Иран, Кавказ, Алтай және Шығыс Түркістанмен байланыста Сығанақ пен Қойлық секілді қалалардың да рөлі зор еді.

Қарахан мемлекеті дәуіріндегі сәулет өнерінің озық үлгілеріне Х–ХІІ ғасырларда Жетісу мен Сырдария алқаптарында салынған Айша бибі кесенесі, Бабажа қатын мавзолейі, Алаша хан күмбезі сияқты ескерткіштер жатады. Талас бойында көпір салу ісі дамыды. Күйдірілген қышты кең қолдану, арка-күмбез конструкциясын жетілдіру және көркемдік әдістердің алуан түрін енгізу сәулет тілін байытып, жаңа композициялық шешімдерге жол ашты.