ҚАЗАНҒАП ТӘТТІМБЕТ
Қазанғапұлы Тәттімбет (1815–1860) — қазақтың әйгілі күйші-композиторы. Ол Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданына қарасты Дастар тауының етегіндегі Мыржық ауылы, Қызылжал қыстауында дүниеге келген. Бұл өңір «Мөшеке бұлағы» деп те аталады. Мөшеке — Тәттімбеттің үлкен атасы.
Өмірі мен мәңгілік мекені
Тәттімбет небәрі 45 жас ғұмыр кешіп, дүниеден өткеннен кейін Қарқаралы өңіріндегі Түндік өзенінің бойына, Бабалы мен Арқалық тауларының арасындағы алқапқа жерленген. Бұл — әкесі Қазанғапқа арналып салынған зират. Зират ішінде үш қабір орналасқан: бірінде Қазанғаптың өзі, екіншісінде Қазанғаптың бәйбішесі — Тәттімбеттің анасы Қалайы, үшіншісінде Тәттімбет жатыр.
Шыққан тегі мен рухани ортасы
Тәттімбеттің шыққан тегі — Орта жүз, Арғын, оның ішінде Мейрамнан тарайды. Шежіре бойынша Мейрамнан Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік, Қаракесек (Болатқожа), Шұбыртпалы аталары өрбіген. Осы тармақтың ішінде Тәттімбет — Қаракесек руынан.
Күй қонған аймақ
Тәттімбет өсіп-өнген орта — көшпелі мәдениеттің ғасырлар бойы қалыптасқан музыкалық дәстүрі үзілмеген, күйшілік өнердің тамыры тереңге кеткен рухани құнарлы өңір. Ән мен күй өмір салтқа айналып, адам тағдырымен біте қайнасқан кеңістік осындай.
Ән-күймен сабақтас топонимдер
Арқа төсіндегі Қоңырөлең, Өлеңті, Домбыралы, Сарын, Қорқыт көлі, Жорға, Мұңлы, Тарғылдың тауы, Зыңғыртау, Ақөлең, Дуана, Саржайлау, Былқылдақ, Қосішек, Күйтөккен сияқты жер-су атауларының қай-қайсысы да ән-күймен астасып жатыр.
Ел ісі, қызметі және тарихи дерек
Тәттімбет атқа ерте мініп, ел ісіне ерте араласқан. Батыс Сібір генерал-губернаторы, генерал-майор Фон Фридрихс Тәттімбет жөнінде арнайы жинаған мәліметінде мынадай дерек келтіреді:
«Тәттімбет ақсүйектер әулетінен, бірақ көпестер гильдасына тіркелмеген. Қарқаралы округіндегі Нұрбике Шаншар болысында 1842 жылдың 20 қаңтарынан 1845 жылдың 25 қаңтарына дейін болыс болды. Бұл жұмыстан өз арызы бойынша 1854 жылдың 29 шілдесіндегі бұйрықтың негізінде босатылды, қылмыс жасамаған, тергеуде, сотта болмаған».
Сонымен қатар Тәттімбет Ресей патшасы Александр II-нің таққа отыру салтанатына қатысқан.
Заман тұлғаларымен байланысы
Тәттімбет Шоқан Уәлиханов, Григорий Николаевич Потанин, Адольф Янушкевич сияқты ғалымдармен; Алшынбай, Құнанбай, Шорманның Мұсасы, Жайықбайдың Ыбырайы, Кішкентайдың Аққошқары, Сандыбайдың Ердені, Уәлиханның Шыңғысы секілді дала шонжарларымен; Жанақ, Шөже, Кемпірбай, Біржан сал, Жаяу Мұса, Орынбай тәрізді әнші-ақындармен; Тоқа, Ықылас, Итаяқ, Шашақ сияқты күйшілермен қадірлес, сыйлас болған.
Осындай орта Тәттімбет көкірегінен күмбірлеп төгілген күйлердің тұсауын кесіп, талғампаз сарапшысы да болды.
«Тәттімбет ардагерім, Арғын асқан, Қырық түрлі күй айналған бармағына».
Күй айтысы және орындаушылық жаңалығы
Бұрау мәдениеті
Тәттімбет додалы күй айтыстарында қарсыласын тосылту үшін домбырада қалыс, шалыс, теріс, қосақ бұрауларды кең қолданған. Бұл дәстүрдің орнығуына да ықпал еткен.
Аңызға айналған тәсілдер
Ел ішінде Малқара қыз, Шұбыртпалыдан шыққан Итаяқ, Найман ішіндегі Шашақ сияқты дәулескер домбырашылармен күй айтысына түскенде Тәттімбеттің домбыраны бірде башпайымен қағып, бірде ұстарамен тартып, енді бірде пернелерін қиып тастап орындағаны туралы қызықты әңгімелер бүгінге дейін айтылады.
Өнердің өлшемі
Бұл деректер Тәттімбет өнерінің тек әуездік сұлулығымен ғана емес, орындаушылық еркіндік, тапқырлық және бәсекелі ортадағы шеберлікпен де бағаланғанын аңғартады.
Мұрасы
Қазанғапұлы Тәттімбеттің «Саржайлау», «Былқылдақ», «Сылқылдақ», «Бес төре», «Көкейкесті», «Қосбасар» сияқты ондаған күйлері қазақ музыкалық мәдениетінің асыл айғақтары саналады.
Есте қалар өзек
Тәттімбет мұрасы — Арқа күй дәстүрінің биік талғамын, тарихи жады мен кең даланың үнін тоғыстырған рухани қазына.