Т үркі халықтарының дәстүрлері мен мәдени мұралары
Түркі дүниетанымы мен дәстүр мұрасының дереккөздері
Рашид әд-Диннің деректеріне қарағанда, түркілердің ертедегі аңшылыққа негізделген тіршілігі аса ауыр болған. Мұны аңшылардың алғашқы діни түсініктерінен де аңғаруға болады. Дегенмен түркі халықтарының дәстүрі мен тәлім-тәрбиелік мұралары жазба деректерде толық ашыла бермейді: мәлімет аз, үзік-үзік.
Негізгі жазба деректер шеңбері
- Түркі тарихы туралы құнды мәліметтер Х ғасырдың соңында жазылған парсы географиялық шығармаларында кездеседі.
- Ерекше назар аударатын нұсқалардың бірі — XI ғасырмен байланысты «Туманский қолжазбасы» деп танылған мәтіндер.
- XI ғасырдың басында Бағдатта араб тілінде жазылған Махмұд Қашқари еңбегінде түркі халықтарының географиясы, этнографиясы, қоныстануы мен жер-суы туралы мол дерек берілген.
Эпикалық мұра: «Манас» және ортақ рухани кеңістік
Қолда бар деректерге сүйенсек, қырғыздың эпикалық поэзиясы — «Манас» жырының халық арасына кең тарағанына 1995 жылы 1000 жыл толғаны атап өтілді. Бұл дастан тек қырғыз жұртының ғана емес, күллі түркі халықтарының әдеби әрі рухани мұрасы ретінде бағаланады.
Орхон–Енисей жазбалары: тасқа қашалған өсиет
Түркі халықтарының ата-тегінен қалған нақты рухани мұралардың ең көрнектілерінің бірі — Орхон–Енисей өңірінен табылған тасқа ойылып жазылған ескерткіштер. Бұл мәтіндер көне тайпалардың түркі дәуіріндегі тұрмыс-тіршілігін, салт-санасын, мәдениетін және жаугершілік жорықтарын өсиет-нақыл үлгісінде, мәнерлі тілмен баяндайды.
Жазбалардың негізгі өзегі
Мұнда Тәңірінің жарлығы, қаған мен бектердің жауапкершілігі, қара халықтың қағанға адалдығы және билік пен елдің өзара қатынасы өзекті желі ретінде өріледі.
Табылған аймақтар
Орхон–Енисей ескерткіштеріне ұқсас таңбалы тастар Әулиеата маңынан, Талдықорған өңірінен, Сарыарқадан және Алматы төңірегінен де табылған.
Мәдени орталықтар мен кеңістік ауқымы
Ежелгі түркі елі белгілі бір кең аумақта өмір сүріп, өзіне тән жазуын, тілін және мәдениетін дамытты. Көне түркі мәдениетінің ірі орталықтары ретінде Енисей, Орхон, Селенгі, Талас өзендерінің бойы, Минусин ойпаты, Алтай тауы, сондай-ақ қазіргі Тува, Краснояр және Жетісу аймақтары аталады.
Бұл мұра кеңістігі шығыста Хангай мен Сарыөзен өңірінен бастап, батыста Карпатқа дейін; оңтүстікте Қытайдың Аққорған аймағынан солтүстікте Лена өзеніне дейінгі аралықтағы түркі халықтарының жазу-сызу дәстүрлерінен қалған деректерді қамтиды.
Түркі жазуының көпқырлылығы және мәтін мұрасы
Ғылым әлемінде түркі жұрттарының жазба жәдігерлері кемінде 2500 жылдан бері бар деп есептеледі. Қазіргі мәліметтер бойынша көне түрік жазуымен тас бетіне шамамен 240-тай, ал қағаз бен теріге 310 беттей мәтін түсірілген. Манихей әрпімен 554 бетке жуық мұралар, ұйғыр әрпімен 100-ге тарта мәтін және онға жуық кітап жасалған. Орта ғасырларда араб әрпімен жазылған дүниелердің саны бұдан да көп.
Маңызды қорытынды
Жалпы алғанда, түркі халықтары XVI ғасырға дейін оннан астам жазу үлгісін қолданған және сол арқылы қомақты мәдени мұра қалдырған.
Қорқыт ата: өмірдің өткіншілігі және тәрбиелік өсиет
Ежелгі түркілердің ауызша поэтикалық дәстүрі VIII–IX ғасырлармен байланыстырылатын Қорқыт ата есімін сақтап жеткізді. Аңыз-әфсаналарда ол адам өмірінің қысқалығына налыған, пендені ажалдан арашалаудың жолын іздеген тұлға ретінде суреттеледі. Қорқыт ағаштан қобыз жасап, жанын жегідей жеген ой-сезімін күй тілімен өрнектейді: азалы сарын арқылы өлімнен қашып құтылудың амалын іздеген адам хәлін жеткізеді.
Қорқытқа қатысты музыкалық-поэтикалық мұра бізге көркемдігі жоғары эпос сипатындағы мәтіндер түрінде жеткен. Онда көшпелі халықтардың тұрмысы, әдет-ғұрпы, діни нанымы туралы деректер де мол. Бұл қазына тәрбиелік мәні тұрғысынан да аса бағалы.
Қорқыт мұрасындағы нақыл сөздер
- Анадан өнеге көрмеген қыз жаман, атадан тағылым алмаған ұл жаман.
- Меңмен, тәкаппар адамды Тәңірі сүймейді.
- Ақылсыз балаға ата дәулетінен қайран жоқ.
- Қонағы жоқ қараша үйден түз артық.
- Өтірік сөз өрге баспайды.
«Оғызнама»: исламға дейінгі эпикалық қабат және тарихи жад
Эпостық сарында сақталған исламға дейінгі түркі мәдени мұраларының бірі — «Оғызнама». Оның түпнұсқасы шамамен IX–X ғасырларда жазылған болуы ықтимал, бірақ ол біздің дәуірімізге толық күйінде жетпеген. Кейінірек жасалған екі негізгі нұсқа мәлім: бірі ұйғыр, екіншісі араб әліпбиімен жазылған.
Оғыз хан бейнесі
Оғыз — түркі халықтарының аңызға айналған батыры әрі қолбасшысы. Деректерде оның өмірі, әскери жорықтары, ел игілігі үшін атқарған істері және қоғам қайраткері ретіндегі қызметі баяндалады.
Нұсқалар туралы дерек
Ұйғыр жазуындағы нұсқа 21 парақтан (42 бет) тұрады, әр бетте шамамен 9 жол бар. Зерттеушілер оны «ж» дыбысымен сөйлейтін тайпалар ортасында жазылған болуы мүмкін деп болжайды.
Абулғазы және «Шежіре» дәстүрі
Араб әліпбиімен тараған нұсқаларға қатысты деректерде автор ретінде Абулғазы бин Араб Мұхамед хан есімі аталады. Ол тарихта Хиуаның ханы, белгілі әскери қолбасшы әрі ірі тарихшы ретінде мәлім. Абулғазының екі еңбегі кең тараған:
- «Шежіре-и Таракима»
- «Шежіре-и Түркі»
Екі еңбекте де Оғыз хан туралы әңгімелер маңызды орын алады.
Тәрбие тәжірибесі: дәстүр, рәсім және қоғамдық норма
«Қорқыт ата» мен «Оғызнама» — түркі халықтарының сан ғасырлық тарихында жас ұрпаққа тәрбие берудің бай тәжірибесін жинақтаған мұралар. Олар салт-сана мен әдет-ғұрыптың, дәстүр мен рәсімнің қалыптасуына ықпал етіп, қоғамдағы мінез-құлық нормалары мен қағидалардың көрінісін береді.
Көшпелі қоғам өз дәуірінің әлеуметтік-экономикалық жағдайына, мәдениеті мен тарихи тәжірибесіне сай жас буынға тәлім-тәрбие берудің айрықша талап-тілектерін қалыптастырды. Сол талаптар ұрпақ жалғастығы мен рухани тұтастықты сақтаудың тетігіне айналды.