қарыз капиталы түріндегі қаржылық құралдар ағымының өсуі

Сыртқы қарыздың өсуі: Қазақстан тәжірибесі және тәуекелдер

Көптеген елдерде қарыз капиталы түріндегі қаржылық құралдар ағымының күшеюі жаңа мәселені — сыртқы қарыз (сыртқы берешек) проблемасын — алдыңғы қатарға шығарды. Тәуелсіз экономикалық даму кезеңіне аяқ басқан Қазақстан Республикасында да сырттан қарыз қаражатын тарту саясаты белсенді жүргізіле бастады. Бұл саясаттың негізгі мақсаты — дағдарыстан шығуға және экономикалық өсімге қол жеткізуге қажетті қаржыны тиімді пайдалану.

Зерттеулер мен көзқарастар

Қазақстандық ғалымдар арасында бұл мәселені зерттеген авторларға А.К. Қошанов, К.А. Сағадиев, М.Т. Оспанов, М.Б. Кенжеғазин, Н. Нұрланова, С.С. Сатыбалдин, А.Б. Зейнелғабдин, У.Б. Баймұратов, А.Б. Көшербаева, Т. Бірмағанбетов, Т.И. Мұхамбетов, Н.З. Маханов, Н. Оқшантаева және басқалары жатады. Жалпы алғанда, сыртқы қарызды республиканың экономикалық даму мақсаттарына пайдалану қайшылықты сипатқа ие.

1990-жылдар: ресми көмектен бастап тікелей инвестицияларға дейін

Қазақстан 1992 жылдан бастап әлеуметтік-экономикалық нәтижелерге қол жеткізу үшін сыртқы қаржы көздеріне сүйене бастады. Дамушы елдерге тән құбылыс ретінде Қазақстан да дамуға ресми көмек (Official Development Assistance) шеңберінде қаржы алушы болды.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ресми көмек аясында тартылған қаражат көбіне төлем балансын қолдауға, ұлттық валютаны нығайтуға және техникалық көмекке бағытталды. 1993–1999 жылдары Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Ұлттық банк ХВҚ-мен бес келісім жасады. 1999 жылғы 13 желтоқсанда 2000–2002 жылдарға арналған экономикалық бағдарламаны қолдау үшін ХВҚ 329,1 млн СДР (шамамен 453 млн АҚШ доллары) сомасында үшжылдық несие беруді мақұлдады. Бағдарламаның негізгі критерийлері — мемлекеттік бюджет тапшылығын қысқарту және халықаралық резервтерді жинақтау болды.

Екіжақты негіздегі көмекте донор елдердің ішінде Жапонияның Эксимбанк несиелерінің салмағы айрықша болды; Германия, Австрия, Швеция және басқа елдермен байланыс та дамыды.

1999–2000: сыртқы қарыздың көлемі және құрылымының өзгеруі

1999 жылғы желтоқсанда Қазақстанның жалпы сыртқы қарызы 7 892,9 млн АҚШ долларын құрады. 2000 жылғы 31 желтоқсанда бұл көрсеткіш 12 525,3 млн долларға жетті, оның ішінде:

• Мемлекеттік және мемлекеттік кепілді қарыз 3 929,5 млн $
• Жеке сектордың кепілдіксіз сыртқы қарызы 8 595,8 млн $

Мемлекеттік және үкімет кепілдік берген қарыздың жалпы сыртқы қарыздағы үлесі төмендеді: 1994 жылғы 1 қаңтарда 89,3% болса, 2000 жылғы 31 желтоқсанда 31,3%-ға дейін қысқарды. Ал кепілдіксіз қарыз үлесі сәйкесінше 0,2%-дан 68,7%-ға дейін өсті.

Жеке сектордың рөлі: мүмкіндік пен жауапкершілік

Реформалар жылдарында экономикада жеке меншік сектордың үлесі артты. Бұл шетел инвесторларының капиталды несие түрінде әкелуін жиілетті. Мұндай қарыздар бойынша мемлекет тарапынан кепілдік берілмейді. Бағыттың мақсаты — жеке секторды күшейту, бәсекеге қабілеттілікті арттыру, мемлекет жауапкершілігін және қаржылық ауыртпалықты азайту.

Тәуекелдер: сыртқы конъюнктура нашарласа не болады?

Қазақстан ұзақ уақыт бойы сыртқы қарыз деңгейін жоғары деңгейде сақтап келеді. Егер бұл үрдіс жалғасса, қарыз көлемі жақын арада ЖІӨ көлеміне теңесуі мүмкін. Ел сырттан көп қарыз тартып, таза борышкер ретінде көрінгенімен, жеке секторға қарағанда мемлекеттік сектор кейбір кезеңдерде таза кредитор болып отыр. Жалпы алғанда жағдай әлі дағдарыстық деңгейде емес, бірақ жағымсыз үрдістер бар.

Бұл тұрғыда банктердің сыртқы нарықтан ресурс тартуды жалғастыруы ерекше мәнге ие: олардың болашақта көлемді ұлғайтуды көздейтіні де байқалады. Мұндай стратегия сыртқы экономикалық конъюнктура нашарлаған жағдайда аса қауіпті болуы мүмкін.

2006 жыл: қарыздың жедел өсімі және құрылым

2006 жылдың I тоқсанында сыртқы қарыз деңгейі 12%-ға өсіп, 46,8 млрд долларға жетті (алғашқы үш айда 5,3 млрд долларға артты). Бұған дейінгі екі жылда сыртқы қарыздың жылдық өсімі шамамен 10 млрд доллар болған.

Сыртқы қарыз құрылымының маңызды ерекшелігі — мемлекет кепілдік берген бөліктің үлесінің аз болуы. Қазіргі кезеңде оның үлесі шамамен 5,1% деңгейінде болып, әрі қарай қысқарып келеді (соңғы жылдары шамамен 1 200 млн долларға азайғаны көрсетіледі). Мемлекет кепілдік берген қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы 4%-ға дейін төмендеп, бірқатар дамыған елдердегі ұқсас көрсеткіштерден де төмен деңгейге түсті.

Кепілдіксіз қарыздың ішкі құрылымы

Мемлекеттік кепілдік берілмеген сыртқы қарызды шартты түрде екі бөлікке бөлуге болады. Біріншісі — фирмааралық қарыз: бұл шетелдік компаниялар алдындағы міндеттемелер, сондай-ақ Қазақстанда жұмыс істейтін шетелдік компания филиалдарының ішкі корпоративтік міндеттері. Фирмааралық қарыз өсіп отырғанымен, оның ЖІӨ-дегі үлесі төмендеуде, сондықтан тәуекел деңгейі салыстырмалы түрде төмен деп саналады.

Екінші бөлігі — отандық кәсіпорындар мен банктердің сыртқы міндеттемелері. Әсіресе банк секторының қарызының жедел өсуі алаңдатады: банктердің сыртқы қарызы 16 млрд долларға дейін өсіп, жалпы сыртқы қарыздың шамамен үштен бірін құрағаны көрсетіледі. Қаржы ведомстволарының бағалауынша, дәл осы бөліктің тәуекелі жоғары.

Жартыжылдық динамика және банктердің қарызы

Қазақстанның жалпы сыртқы қарызы жылдың I жартыжылдығында 10,35 млрд долларға (23,8%) өсіп, 53,89 млрд долларға жетті. Бұл алдыңғы жылдардағы орташа жылдық өсіммен шамалас динамиканы небәрі алты айдың ішінде көрсетті. Жартыжылдықта фирмааралық қарыз 3,2 млрд долларға, банк секторының қарызы 5,0 млрд долларға, кәсіпорындар қарызы 2,2 млрд долларға өсті.

Осы кезеңде банк секторының қарызы айрықша жылдам өсті: жылдың ортасында банктердің сыртқы міндеттемелері 20,3 млрд долларға дейін жетіп, жалпы сыртқы қарыздың үштен бірінен де көп бөлігін құрады. Жан басына шаққандағы сыртқы қарыз 6 айда 2860 доллардан 3522 долларға дейін өсті, ал фирмааралық қарызды алып тастағанда 2062 АҚШ долларына дейін артты.

Берілген деректерге қарағанда, осы жылы сыртқы қарыздың өсу қарқыны өзгеріске ұшырай бастайды, алайда үрдістің толық бағасы үшін кейінгі кезеңдердің көрсеткіштері қажет.