ҚУРАСТЫРУШЫДАН
Табиғатты қорғау құжаты туралы
«Қызыл кітап» ұғымы: шығу тегі және мәні
«Қызыл кітап» атауы 1966 жылы Табиғат және табиғат ресурстарын қорғаудың халықаралық одағы (ТҚХО) жанынан құрылған Түрлерді сақтап қалу комиссиясы жойылып кету қаупі бар жануарлар енгізілген «Red Data Book» — «Фактілердің Қызыл кітабын» әзірлеп, жариялаған кезде кең қолданысқа енді. Кейін бұл тізімге сирек өсімдіктер де енгізілді.
Мұндағы қызыл түс — төніп келе жатқан қауіптің белгісі. Сонымен бірге ТҚХО жер бетінен жойылып кеткен өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің «Қара тізімін» де жүргізеді.
Белгілі бір жануар немесе өсімдік түрінің халықаралық «Қызыл кітапқа» енуі — табиғатты қорғау саласындағы ең беделді халықаралық ұйымдардың бірі (ТҚХО) ол түрлерді үздіксіз қамқорлыққа алу қажеттігін мойындағанының белгісі. Мұндай түр мекендейтін әрбір ел табиғи мұраны сақтауда адамзат алдында рухани әрі қоғамдық жауапкершілік арқалайды.
Ұлттық Қызыл кітаптардың қалыптасуы
1970-жылдары дамыған елдерде ұлттық Қызыл кітаптар шыға бастады. Оларға халықаралық Қызыл кітапқа енгізілген түрлермен қатар, сол елдің аумағында жойылып кету қаупі төніп тұрған түрлер де енгізілді.
Қазақстанның Қызыл кітабы: негізгі кезеңдер
1978–1979
Қазақстанда «Қызыл кітап» Республика Үкіметінің 1978 жылғы 16 қаңтардағы қаулысымен бекітілді (Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің №20 қаулысы). Омыртқалы жануарларға арналған бірінші бөлім 1979 жылы жарық көрді (1978 жылдың соңында басылып шыққан).
Тіркелген омыртқалылар: 87 түр мен түрше
- Сүтқоректілер — 37
- Құстар — 43
- Бауырымен жорғалаушылар — 8
- Қосмекенділер — 1
- Балықтар — 4
1981
Республика Қызыл кітабының екінші бөлімі жарық көріп, оған өсімдіктердің 307 түрі енгізілді.
Құрамы (өсімдіктер):
- Жоғары сатыдағы гүлді өсімдіктер — 288
- Жалаңаш тұқымдылар — 2
- Қырыққұлақтәрізділер — 3
- Қыналар — 3
- Саңырауқұлақтар — 10
- Мүктер — 1
1991–1996
Қазақстан Ғылым академиясы Зоология институтының бастамасымен Қызыл кітаптың екінші басылымы 1991 жылы жарық көрді. Алғаш рет омыртқасыздар (жәндіктер, моллюскалар, құрттар) енгізілді. Жыл сайын жиналған жаңа деректер 1996 жылғы үшінші басылымның шығуына негіз болды.
1996 жылғы 13 қыркүйектегі №1258 қаулымен «Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы туралы Ереже» бекітілді. Бұл ереже Қызыл кітаптың мәртебесін негізгі ғылыми-құқықтық құжат ретінде нақтылады.
Құқықтық маңызы: нені қорғайды және қалай?
Ережеге сәйкес, Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы — республика аумағында кездесетін сирек, саны азайған немесе жойылып кету қаупі бар жануарлар мен өсімдіктер туралы, оларды ғылыми зерттеу, қорғау, қалпына келтіру және ұтымды пайдалану жөніндегі толық мәлімет беретін негізгі құжат.
Ерекше қорғау тәртібі
- Қызыл кітапқа енгізілген түрлер елдің бүкіл аумағында ерекше қорғауға алынады.
- Оларды ұстауға (жинауға) қатаң тыйым салынады.
- Рұқсат тек Қазақстан Республикасының заңында көзделген ерекше жағдайларда ғана беріледі.
- Түрлердің жойылуына, санының азаюына және тіршілік ортасының нашарлауына әсер ететін әрекеттерге жол берілмейді.
Қызыл кітап «Жануарлар» және «Өсімдіктер» деп аталатын екі томнан тұрады. Әр том жеке кітап немесе бірнеше бөлім түрінде жариялануы мүмкін. Құжат қазақ және орыс тілдерінде шығарылады, қажет жағдайда басқа тілдерге де аударылады.
Жануарлар томы және басылымдар
Жануарларға арналған том үш рет жарық көрді: 1978, 1991, 1996. Омыртқасыздар тек 1991 жылғы басылымға енгізілді, ал олар туралы келесі материалдар әзірлену үстінде.
Таралым мәселесі
Өкінішке қарай, 1996 жылғы 3-басылымның таралымы өте аз болды (бар болғаны 5000 дана) және ашық саудада болмауы Қазақстанда және Орта Азияның басқа елдерінде көптеген оқырманның қолына тигізуді қиындатты.
Категориялар жүйесі: қауіп деңгейін бағалау
Соңғы басылымда әрбір жануар түрі қазіргі санының жағдайына және зерттелу деңгейіне қарай жалпы қабылданған бес категорияның біріне жатқызылды:
1 — Жойылып бара жатқандар
Жойылып кетуі мүмкін түрлер мен түршелер.
2 — Саны кеміп бара жатқандар
Саны тез азайып, нәтижесінде 1-категорияға жақындайтындар.
3 — Сирек кездесетіндер
Әзірге жойылып кету қаупі жоғары емес, бірақ жалпы саны мен таралу аймағы өте шағын; тіршілік ортасындағы азғантай өзгеріс те қауіп төндіруі мүмкін.
4 — Анықталмағандар
Жағдайы алаңдататын, алайда ғылыми деректер жеткіліксіз болғандықтан басқа категорияларға нақты жатқызуға болмайтын түрлер.
5 — Саны қалпына келгендер
Қорғау жұмыстары нәтижесінде тікелей қауіп азайған, бірақ әлі де тұрақты бақылауды қажет ететін түрлер.
Құрылымы және сипаттау тәртібі
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» заңға сәйкес әзірленеді және жануарлар мен өсімдіктер дүниесі мемлекеттік кадастрының құрамдас бөлігі болып саналады.
Қандай түрлер тіркеледі?
Қазақстан аумағында құрлықта, суда, ауада және жер қойнауында еркін жағдайда тұрақты немесе уақытша мекендейтін жануарлар (сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер, балықтар, сондай-ақ ұлутектілер, насекомдар және басқалары) мен өсімдіктердің түрлері (түршелері, популяциялары) енгізіледі.
Ал саны мен тіршілік жағдайы тектік қордың молаюы мен сақталуына қауіп төндірмейтін шекке жеткен түрлер Қызыл кітаптан шығарылуға жатады.
Әр түрге берілетін негізгі деректер
- Латынша, қазақша және орысша атауы
- Мәртебесі (категориясы)
- Сыртқы бейнесі
- Қазақстандағы бұрынғы және қазіргі таралуы (картасымен)
- Саны және оның өзгеру динамикасы
- Шектеуші факторлар және таралуының өзгеру себептері
- Жасанды жағдайда өсіру (көбейту) мүмкіндігі
- Қазақстандағы популяцияның тектік қорды сақтаудағы рөлі
- Қолданылған және қажетті қорғау шаралары
- Ақпарат көздері
Қажет болған жағдайда организмнің жастық және маусымдық ерекшеліктері (дернәсіл, жұмыртқа салу, қуыршақ, өсімдіктің белгілі бір бөлігі және т.б.) де сипатталады.
Оқырманға арналған қосымша мазмұн
Көпшілік оқырманға арналған жинақтарда 1996 жылғы 3-басылымға енген барлық омыртқалы жануарларға қысқаша сипаттама берілген тізім, сондай-ақ жануарларды қорғаудың жолдары мен міндеттері туралы мақалалар ұсынылады. Соңында омыртқалы жануарлар кластарынан таңдалған жеке түрлер туралы көпшілікке түсінікті очерктер берілуі мүмкін.
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі сирек және жойылып кету қаупі бар жануарлар туралы қосымша мәлімет алуға көмектеседі. Ал кітап соңындағы «Қызыл кітап туралы Ереже» мәтіні осы құжаттың маңызын түсіндіріп, табиғатты қорғауға белсенді қатысуға үндейді.
Ескертпе: мәтін үзіндісінің аяқталмауы
Берілген материалдың соңғы бөлігі («Жануарлар мен өсімдіктерді Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізу және одан шығару тәртібі…») үзілген күйде аяқталады. Қаласаңыз, жалғасын жіберсеңіз, мәтінді бірізді етіп толық редакциялап, осы бөлімді де дәл осы стильде рәсімдеп беремін.