Ш. Уәлихановтың бірінші саяхаты
Шоқан Уәлиханов: Ыстықкөл–Құлжа сапары және ғылымға қосқан олжасы
1856 жылы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов Ыстықкөл мен Құлжаға жасалған әскери-ғылыми экспедиция құрамында сапарға шықты. Экспедицияны сол кезеңде бүкіл Алатау алқабы мен Жетісу өңірін билеген полковник Хоментовский басқарды.
Хоментовский Ыстықкөлді топографиялық картаға түсіру ісін бастағанда, Шоқан одан бөлініп, қырғыз халқының тарихын, ауыз әдебиетін, ән-күйін, салт-санасы мен әдет-ғұрпын ықыласпен зерттеуге кірісті.
Осы жылдың тамыз айында Ресей империясының (соның ішінде Сыртқы істер министрлігінің) арнайы жарлығымен Шоқан Қытай шекарасынан өтіп, Құлжаға елшілік міндетпен барды. Ыстықкөл–Құлжа сапары айрықша табысты аяқталды: зерттеу нәтижелері дүниежүзі ғылымына бұрын беймәлім қырғыз халқына қатысты мол дерек әкелді.
Негізгі ғылыми жаңалықтар
- Қырғыздардың XVII ғасырға дейін Енисейден бастап Саян, Алтай арқылы Тянь-Шаньға дейін көшіп-қонып жүргенін, кейін ойраттар жолды бөгеген соң таулы өңірде тұрақтап қалғанын анықтады.
- Атақты «Манас» жырын қағазға түсіріп, үзінділерін орыс тіліне аударып жариялады.
- Бұған дейін қазақ пен қырғызды айырмай, бәрін «қырғыз» деп атау үрдісіне қарсы шығып, екі халықтың тіл, тегі, салт-дәстүрі жағынан айырмасы бар екенін ғылыми түрде дәлелдеді.
Осы материалдардың негізінде Шоқан «Ыстықкөл сапары», «Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы», «Қырғыздар туралы» секілді еңбектерін жазды. Бұл жазбалардың бір бөлігі бізге қолжазба күйінде жетіп, кеңінен тек кеңестік дәуірде ғана жарияланды.
Үшінші сапар (1858–1859): «Алты шаһарға» жасырын сапар
1858–1859 жылдары Шоқан Уәлихановтың Қытайдың батыс провинциясындағы еуропалықтарға жабық болған өңірге — «Алты шаһарға» (алты қалаға) — жасырын барып, зерттеп қайтуы дүниежүзілік маңызға ие болды. Бұл өлке сол уақытқа дейін ғылымға дерлік беймәлім еді.
Шоқанға дейін бұл аймақта Марко Поло, иезуит Гассен және неміс ғалымдары Шлагинвейттер болғанымен, «Алты шаһар» туралы елеулі ғылыми дерек қалдыра алмаған.
Сапардың барысы
Аса жауапты әрі қауіпті іске бел буған Шоқан «Әлімбай» деген лақап атпен Семей саудагері Мұсабайға еріп, Батыс Түркістанға жол тартты.
Қашқарияда жүргенде ол халық тұрмысымен терең танысып, дүние жүзіне беймәлім болып келген алты шаһарды («Кіші Бұхараны») сипаттап жазды: Яркент пен Қашқар, Янги-Гисар мен Котан, Ақсу мен Турфан.
Әр қаланың өзіндік тарихы болды. Мысалы, сол кезеңде Яркентте ер адамдарды құлдыққа, әйелдерді күңдікке сату көрініс берген. Шоқан: «Алты шаһар бейне бір ғияван сахарада суалып, тынысы тарылып бара жатқан өмір сияқты. Ондай жағдайға ұшыратушы мұсылман дінінің салдары», — деп жазды.
Бір уақытта «Қашқарияда орыс офицері жасырын жүр» деген қауесет алты шаһарға тарап, тіпті Орта Азия хандықтарына қарасты әкімдердің құлағына да жетеді. Сезік тудырған жағдайдан кейін Шоқан елге оралуға асықты: 1859 жылы 11 наурызда Мұсабай керуеніндегі серіктерімен қоштасып, кері қайтты.
Әкелінген материалдардың құндылығы
Бұл сапардан Шоқан этнографиялық, экономикалық, географиялық, геологиялық деректердің аса мол қорын алып келді. Жинақ ішінде еуропалық ғылымға бұрын белгісіз сирек шығыс мұралары — шежірелер, кітаптар, қисса-хикаялар көп болды. Сондай-ақ тау жыныстары мен минералдар коллекциясы, ескі киім-кешек үлгілері және жергілікті халықтың этнографиясын танытатын түрлі бұйымдар жеткізілді.
1859 жылы 12 сәуірде Шоқан Верный қаласына оралды. Науқасы меңдей бастаған соң біраз тынығып, кейін Петербургке шақырылды. Ол ғалымдар алдында сапары туралы есеп беріп, қазақ даласы мен Орталық Азия туралы деректерді астана жұртшылығына таныстырды.
Петербург кезеңі: ғылым, карта, қоғам
Петербургте Шоқан қызу қызмет атқарып, ғылыми ортаға белсене араласты. Ол Генералдық штабтың әскери-ғылыми комитетінде, Азия департаментінде және География қоғамында қызмет істеді. Бос уақытында университетке барып, көрнекті ғалымдардың дәрістерін тыңдады.
Жасаған істері
- Орта Азия мен Шығыс Түркістанға қатысты, Балқаш пен Іле Алатауы аралығы, Ыстықкөл және Құлжа өңірлерінің карталарын жасады.
- География қоғамында неміс географы К. Риттердің еңбегін баспаға дайындауға қатысты.
- Орталық Азия мен қазақ даласының географиясы мен этнографиясы жөнінде жазып, қоғам мүшелеріне дәрістер оқыды.
П. П. Семенов-Тянь-Шанский, Г. Н. Потанин, Ф. М. Достоевский сияқты тұлғалар Шоқанды көптеген ғалымдармен, ақындармен, жазушылармен таныстырды. Ол А. Н. Бекетов, Т. П. Ковалевский, Ф. Р. Остен-Сакен, И. И. Захаров және басқа да зерттеушілермен бірге қызмет атқарды.
Шоқан әкелген сан қырлы деректерді А. Ф. Голубев, Д. И. Романовский, П. П. Семенов-Тянь-Шанский, М. И. Венюков, Ф. Р. Остен-Сакен, Е. П. Ковалевский, А. А. Татаринов, П. И. Лерх және өзге де ғалымдар кеңінен пайдаланды.
Қуғын және елге оралу
Шоқанның жаңашыл, демократиялық көзқарасын сезген патша әкімшілігі оның еңбегін лайықты бағалаудың орнына, астыртын қысым көрсетті. Бұған қоса денсаулығының нашарлауы ғалымның қызу ғылыми жұмыстарын әрі сүйікті ортасын тастауына мәжбүр етті. Сөйтіп, астанада небәрі бір жарым жыл тұрған соң, 1861 жылы қазақ даласына қайтты.
Туған жердің таза ауасы дертке дауа болар деп үміттенгенімен, Шоқан елге келген соң да ғылымнан қол үзбеді: Омбыдағы, Петербургтегі достарына даладан материалдар жіберіп, үздіксіз хат жазысып тұрды. Алайда бұл қарқын оның науқасын күшейтті.
Қазақтан шыққан тұңғыш саяхатшы-ғалым Шоқан Уәлиханов 1865 жылы 25 мамырда Тезек төре ауылында қайтыс болды. Ол қазіргі Жетісу өңіріндегі Алтынемел тауының баурайына жерленді. 1958 жылы оның зиратына сәулетті ескерткіш орнатылып, кейін мемориалдық музей ашылды.
Мұраның бағалануы
Орыс демократиялық интеллигенциясы Шоқанның мезгілсіз қазасын ауыр қабылдады. Академик Веселовский: «Шоқан шығыстану әлемінің үстінен құйрықты жарық жұлдыздай ағып өтті…» — деп жазды. Шоқанның өмірі қысқа болса да, ғылымға да, халқына да бағалы мұра қалдырды: оның еңбектері 120 жылдан астам уақыт бойы зерттеліп келеді.
Мұраны ғылыми тұрғыдан игеру ісі кеңестік кезеңде күшейді. 1958 жылы Әлкей Хақанұлы Марғұлан Шоқанның таңдаулы шығармаларын жариялады. Оның басшылығымен 1961–1972 жылдары Ш. Ш. Уәлихановтың 5 томдық жинағы жарық көрді.
Г. Н. Потанин (1835–1920): Орталық Азияны зерттеген саяхатшы-географ
Григорий Николаевич Потанин — Орталық Азияны жан-жақты зерттеген белгілі саяхатшы-географ. 1876–1877 және 1879–1880 жылдары оның Солтүстік-Батыс Моңғолияға жасаған сапарлары аса жемісті болды. Бұл еңбектер 1881 жылы екі том болып жарияланды, ал 1883 жылы «Солтүстік-Батыс Моңғолия очерктері» атты екі томдық басылым жарық көрді.
1883–1886 жылдары Орталық Моңғолияға, Қытайға, 1892–1893 жылдары Шығыс Тибетке жасаған экспедицияларының дүниежүзілік маңызы зор болды. Сапарлар кезінде оның жұбайы әрі серіктесі А. В. Потанина қасында жүріп, барынша көмектесті. Олар Ішкі Азияның асқар тауларын, құлазыған шөлдерін, жазық далаларын атпен және түйемен аралап, қазақ, қытай, моңғол, ұйғыр, дүнген халықтарының тұрмысын, әдет-ғұрпын, тарихы мен мәдениетін зерттеді.
Көзқарасы мен азаматтық ұстанымы
Гуманист әрі демократ Потанин патшалық отарлау саясатына қарсы болды. Қазақстан, Сібір және Азия халықтарының тілдерін үйреніп, олардың барлығын туыс, жақын санады. Жастайынан-ақ Ертіс бойындағы орыс дворяндарының қазақтарды аяусыз қанағанын көріп, бұған іштей қарсы болды. 1863 жылы ол: «Патшаның отарлау саясаты негр сатудан да жаман, бұл — адамзатқа қарсы қылмыс», — деп ашық жазды.
Потанин қазақтың данышпан ұлы Шоқан Уәлихановпен достасып, туған өлкені бірге зерттеді. Ол орыс-қазақ достығының жарқын үлгісін көрсетіп, халықтардың бақытты өмірге жетуін тіледі. Омбыдағы достары, әсіресе Н. М. Ядринцев пен оның жұбайы Александра Викторовна, ғылыми жұмыстарға қолдау білдірді. Р. П. Семенов-Тянь-Шанский Потанинге қамқор болды.
Бір сапарында Потанин Моңғолияның шалғай түкпіріндегі шағын қыстақта қыстап қалды. Ол қарапайым адамдардың думанына қатысып, қайғысына ортақтасып, тарихы мен этнографиясын зерттеді. Орталық Азия халықтарының тұрмысынан 300-ден астам әңгіме, аңыз, ертегі жазып алды.
Ғылыми бағасы
Академик В. А. Обручев Потанин еңбегін жоғары бағалап: «Ішкі Азияны шын мәнінде ғылыми тұрғыдан зерттеу ісі, атап айтқанда, Потаниннің, Пржевальскийдің және Певцовтың саяхаттарынан басталды. Үшеуі бірігіп Ішкі Азияның географиялық бейнесін жасады…» — деп жазды.
Григорий Николаевич бар-жоғы 36 жыл ішінде Ішкі Азияға 8 рет арнайы экспедиция жасап, әлемдік маңызы бар көптеген ғылыми еңбектер қалдырды. Соған қарамастан, оның демократиялық идеяларынан именген патша үкіметі Потанинді соттап, Вологда қаласына жер аударды. Онда ол еріксіздіктің, аштық пен жоқшылықтың ауыр зардабын тартты.
Шынайы достықтың бір көрінісі
Дәл осындай қиын шақта оның жан досы Шоқан Уәлиханов Петербургтен арнайы іздеп барып, халін сұрайды. Потанин бұл сәтті былай еске алады:
«Бірде қара суық күз әбден түскен шақта қақпа алдына бір жақтан қоңыраулы ат-арба қатты жүріп келіп, тоқтай қалды. “Е, мені тағы да бір жаққа алып кеткелі келген екен ғой!” деп ойладым. Үй әйелі біреуді маған ертіп алып келе жатыр. Жарқыным-ау, кім дейсіз ғой!? Шоқан Уәлиханов. Маған Петербургтен Шоқан келіпті. Әлдеқалай жол соққан жоқ, мені әдейі іздеп келіпті. Өзімнің сүйікті Шоқаным — бала күннен бірге өскен жан досым».