Қазақстан жерінің зерттелуі
Қазақстанның географиялық орны және табиғи алуан түрлілігі
Қазақстан Азия мен Еуропаның түйіскен бөлігінде, Еуразия материгінің орталығына жақын, теңіздер мен мұхиттардан едәуір шалғай орналасқан. Ел аумағы батыста Астрахан маңы далалары мен Каспий теңізінен басталып, шығыста Алтай таулары мен Қытай шекарасына дейін шамамен 3000 километрге созылады. Солтүстікте Батыс Сібір ойпатынан оңтүстікке қарай Тянь-Шань жоталары мен Орта Азия республикаларының жерлеріне дейін 1800 километрге жуық кеңістікті қамтиды.
Батыс және солтүстік
Ойпаттар мен кең жазықтар басым келеді.
Орталық өңір
Қыратты, төбелі-жонды бедер айқын байқалады.
Оңтүстік-шығыс
Таулы аймақтар басым, биік жоталармен ерекшеленеді.
Осындай ұлан-байтақ аумақта ауа райы, жер бедері, геологиялық және зоологиялық ерекшеліктер сан алуан. Батыстан шығысқа, солтүстіктен оңтүстікке қарай жүрген сайын табиғи жағдайлар ендік және бойлық бағытта біртіндеп өзгеріп, өңірлердің кескін-келбеті айқын алмасып отырады.
Қазақ жері туралы алғашқы деректер
Қазақ жерінің зерттелу тарихы тереңнен бастау алады. Ең алғашқы жалпылама мәліметтер б.з.д. II ғасырда өмір сүрген қытай авторларының жазбаларында кездеседі. Кейінірек бұл өңір туралы деректер араб және парсы саяхатшыларының еңбектерінде де молая түсті. Орта және Орталық Азия, Сібір мен Қазақстанды жүйелі танып-білу үрдісі Ресей мемлекетінің Азия және Еуропа елдерімен дипломатиялық байланыстары, сауда-саттық қатынастары арқылы кеңейе түсті.
Тарихи контекст
Еуропалық дереккөздер аясында Азияға алғашқы өткен тұлғалардың бірі ретінде Александр Македонскийдің (Ескендір Зұлқарнайын) жорықтары аталады. Бұл кезеңнен де өңірге қатысты жекелеген мәліметтер сақталған.
Чжан Цянь және оңтүстік өңір туралы мәліметтер
Б.з.д. 138 жылы әйгілі қытай жиһанкезі әрі елші Чжан Цянь Хуанхэ бойындағы Қытай астанасынан шығып, ол кезде Алтай мен Тянь-Шань аймағын, Жетісу өлкесін, Ферғана ойпатын мекендеген үйсін тайпасына елшілік сапарға аттанды. Алайда Қытай шекарасынан аса бере ол ғұндардың қолына түсіп, тұтқынға алынады. Кейін қашып шығып, ұзақ та ауыр жол жүріп Тянь-Шаньның оңтүстік-шығысындағы Ыстықкөл маңына жетеді.
Үйсін басшыларының көмегімен Чжан Цянь Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігі жайлы алғашқы географиялық мәліметтерді жинақтап, б.з.д. 127 жылы Қытайға оралады. Ол өз еліне Орта Азиядан жоңышқа мен жүзім тұқымын, сондай-ақ арғымақ ат әкелгені айтылады. Жазбаларында: «Сырдария бойында бау-бақшаға бөленген жетпіс шақты қала бар» деген дерек кездеседі.
Сюан-Цзянның сипаттамалары
Біздің заманымыздың VII ғасырында Қытайдан Орта Азия мен қазақ жері арқылы Үндістанға өткен белгілі қытай жиһанкез-саяхатшысы Сюан-Цзян оңтүстік өңірдің табиғатын кеңірек сипаттап жазды. Ол ауа райы, жол қатынасы, жер бедері, өсімдік пен жануарлар дүниесі, сондай-ақ халықтың тұрмысы мен экономикасы туралы салыстырмалы түрде толық мәлімет береді.
Ұлы Жібек жолы: бағыттар және ықпал
«Жібек жолы» шығыста Хуанхэ (Сары өзен) жағасындағы Ланьчжоу қаласынан басталып, «Қытайдың ұлы қорғанын» бойлай жүріп, Дуньхуан қақпасынан өткен соң солтүстік және оңтүстік бағыт болып екіге бөлінеді.
Солтүстік бағыт
Ланьчжоудан Синьцзян арқылы өтіп, Каспий, Азов, Жерорта және Қара теңіз жағалауларына дейін жетеді. Бұл бағыт Орта Азия мен Қазақстан аумағын баса отырып, ежелгі Грекия және Рим империясымен, олардың отарларымен байланыс орнатқан.
Оңтүстік бағыт
Лобнор көлі мен Такла-Макан шөлі арқылы Үндістанға өтеді. Осы тармақ арқылы да Шығыс пен Оңтүстіктің сауда және мәдени алмасуы жандана түскен.
Нәтижесінде Қытай жібегі Еуропаға, Кавказға, Орта Азияға және Оңтүстік Қазақстанға кең тарады, ал кері бағытта Үндістан мен Қытайға тауарлар мен идеялар ағыны жүрді. Осы жолмен өткен елшілер, дипломаттар, саяхатшылар, көпестер және дін өкілдері Орта Азия мен Қазақ өлкесін әлемге танытты.
Байланыс арналарымен дамыған қатынастар
Орта Азия мен Қазақ жері арқылы Ресей мемлекеті мен Үндістан, Иран және Қытай арасында ерте кезеңнің өзінде-ақ сауда-саттық және мәдени қарым-қатынас қалыптасты. Бұл байланыстар бір жағынан Еділ өзені, Каспий және Арал теңіздері, Сырдария мен Әмудария арқылы, екінші жағынан Ертіс өзені бойымен жүзеге асқан.