МӘСЕЛЕНІҢ БАСТАПҚЫ ЖАҒДАЙЫНЫҢ АНАЛИЗІ
Шығыс Қазақстан облысындағы энергия үнемдеу: әлеует, тәуекел және бағыттар
Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылымында Шығыс Қазақстан облысы экономикалық тұрғыдан біршама дамыған өңірлердің қатарына жатады. Аймақ шаруашылығының жетекші салалары ел экономикасына елеулі ықпал етеді.
Негізгі тезистер
- Өндірілетін шартты отын
- ≈ 256 млн тонна
- Энергия үнемдеудің пайдаланылмаған әлеуеті
- 15%-дан жоғары; баламалы табыстан және өндіріс шығындарынан 3–4 есе төмен құнмен үнемдеу мүмкін
- 2015 жылға дейін үнемдеу мүмкіндігі
- ≈ 85 млн т.ш.о.
- Ел бойынша жоспарланған үнемдеудегі үлес
- ≈ 7%
Бағдарлама неге қажет?
Аймақтық мақсатты бағдарламаны әзірлеу қажеттілігі бірнеше факторға байланысты:
- ұсынылатын шаралардың экономикалық негізділігі және энергия үнемдеудің жоғары әлеуеті;
- облыс экономикасының энергия тиімділігінің төмендеуі;
- жаңартылмайтын табиғи ресурстар қорының шектеулілігі;
- өндірістік мәдениеттің төмен деңгейі.
Энергетикалық ресурстарды пайдаланудың төмен тиімділігі көбіне нормативтік-құқықтық және қаржылық-экономикалық механизмдердің жетілмегендігімен, кей жағдайда олардың болмауымен, сондай-ақ жеткіліксіз әрі кешенсіз қолданылуымен түсіндіріледі.
Тұжырымдаманың мәртебесі және мақсаты
Энергия үнемдеуге қатысты бұл Тұжырымдама директивті құжат болып саналмайды. Ол төмендегі міндеттерді шешуге бағытталған:
- қалыптасқан үрдістерге сүйене отырып облыс пен аудандардың энергетикалық келешегін бағалау және энергия үнемдеу саясатын айқындау;
- Бағдарламаны іске асыру механизмін заңдар мен өзге нормативтік актілер арқылы белгілеу;
- ұсынылатын шараларды нақты практикалық іс-қимылдар деңгейіне дейін жеткізу.
Баға өсімі және ынталандыру логикасы
Отын-энергетикалық ресурстар бағасының өсуі инфляциялық қысымды күшейтеді, энергия сыйымды өндірістердің рентабельділігін төмендетеді, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында банкроттық тәуекелін арттырады және тұрғындардың өмір сүру деңгейіне кері әсер етеді. Дегенмен дәл осы фактор энергия үнемдеу үдерістерін жеделдетуге табиғи ынталандыру тудырады.
2. Бағдарламаның мақсаттары мен міндеттері
Тұжырымдаманың басты мақсаты — облыс пен аудандар экономикасын энергия үнемдеу бағытына жедел көшіру арқылы 2015 жылға дейінгі кезеңде Шығыс Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету.
Нысаналы көрсеткіш
2015 жылға қарай ішкі аймақтық өнімнің (ІАӨ) энергия сыйымдылығын кемінде 11%-ға төмендету үшін ұйымдастырушылық, құқықтық, экономикалық, ғылыми-техникалық және технологиялық жағдайлар қалыптастыру қажет.
Бағдарламаны жүзеге асыру 2007–2015 жылдары тұтынылатын отынның шамамен үштен бірін үнемдеуге мүмкіндік береді. Бұл өңірдің энергия ресурстарын шамамен үш жыл бойы пайдалануға тең көлем.
Ғылыми-техникалық прогрестің негізгі бағыттары
- шикізат ресурстарын пайдалану тиімділігін арттыру;
- энергия, газ және су шығынын өлшеу мен реттеудің есептеу құралдарын кеңінен енгізу.
Жалпы аймақтық өнімнің энергия сыйымдылығының өсуін тоқтатуға мүмкіндік беретін салалық құрылымдық жаңғырту — энергия үнемдеудің басты стратегиялық мақсаты ретінде қарастырылуы тиіс.
3. Өңірдің энергетикалық кешені: жағдайы және тиімділік
Облыс аумағында жеті энергетикалық көз орналасқан: үш су электр станциясы (Өскемен, Бұқтырма, Шүлбі) және жалпы қондырылған қуаты 2076 МВт болатын төрт ірі жылу электр станциясы (Өскемен, Семей, Риддер, Согра). Сонымен қатар Лениногор СЭС каскады бар.
Энергетикалық көздер (қуат/жылу жүктемесі)
| Нысан | Қуат | Жылу жүктемесі |
|---|---|---|
| Өскемен СЭС | 331 МВт | — |
| Шүлбі СЭС | 702 МВт | — |
| Бұқтырма СЭС | 675 МВт | — |
| Өскемен ЖЭО | 241 МВт | 1060 Гкал/сағ |
| Согра ЖЭО | 50 МВт | 315 Гкал/сағ |
| Риддер ЖЭО | 47 МВт | 337 Гкал/сағ |
| Семей ЖЭО | 18 МВт | 420 Гкал/сағ |
| Лениногор СЭС каскады | 12 МВт | — |
Ескерту: бастапқы дереккөзде «жеті көз» және тізімде қосымша нысан (Лениногор каскады) бірге берілген. Мұнда деректер бастапқы мәтінге сәйкес сақталды.
Меншік және басқару контуры
Энергетиканың негізгі кәсіпорындары 1997 жылы жылу станцияларын сатып алған, сондай-ақ Өскемен және Шүлбі СЭС-терін 20 жылға концессияға алған «AES» компаниясының бақылауында. 1997 жылы Бұқтырма СЭС мүліктік кешені «Қазцинк» АҚ-қа 25 жылға концессияға берілген.
Аймақаралық электр тасымалдауды «KEGOC» АҚ-ның «Восточные МЭС» филиалы жүзеге асырады. Елді мекендерді электрмен жабдықтауды өңірлік компаниялар: «ШҚ АЭК» АҚ және оның Семей филиалы қамтамасыз етеді.
Желі инфрақұрылымы (қысқаша)
- Электр беру желілерінің жалпы ұзындығы 33 397 км
- Қосалқы станциялар 161
- ТҚС және ЖТҚС 6668
Өндіру–тұтыну теңгерімі және сенімділік мәселесі
2006 жылы облыстың энергетикалық кәсіпорындары 7,2 млрд кВт·сағ электр энергиясын өндірді, ал желіге 6,82 млрд кВт·сағ жіберілді. Электр энергиясын тұтыну көлемі өндірістен 927 млн кВт·сағ-қа асып түсті.
Тапшылықтың ұлғаюы энергиямен жабдықтауда нақты қиындықтар тудырып отыр: Өскемен, Семей және Зырян қалаларының жекелеген аудандарында қуат тапшылығына байланысты қосымша жүктемелерді қосуға техникалық шарт беру мүмкіндігі шектелген.
Қауіп аймағы
Электр станциялары, электр беру желілері және коммутациялық аппаратураның негізгі жабдықтарының жартысынан астамы нормативтік қызмет мерзімін аяқтаған. Бұл аймақтың энергиямен қамтамасыз етілу сенімділігіне тікелей қатер төндіреді.
Болжамды өндіру мен тұтыну көлемін қамтамасыз ету үшін жаңа қуат енгізу және қолданыстағы көздердегі негізгі қорларды жаңарту (жаңғырту) қажет. Негізгі құралдардың тозуы 70%-ға дейін жететіні көрсетіледі; желілердің бір бөлігінде жүктемені жабу мүмкіндігі шектеулі, «тар орындар» көбейген.
Инвестициялық қажеттілік және ауылдық елді мекендер
«ШҚ АЭК» АҚ деректері бойынша 110 кВ деңгейінде жеті қосалқы станция және төмен кернеулі деңгейде он таратқыш қосалқы станция мен трансформаторлық пункт салу қажет. Компания 2030 жылға дейінгі даму бағдарламасын әзірлеген, оны іске асыру үшін шамамен 29 млрд теңге инвестиция қажет, алайда қазіргі кезде бағдарлама негізінен тариф есебінен ғана орындалып отыр.
Сонымен қатар облыс аумағында халқы 1583 адам болатын, тұрақты электрмен жабдықтауы жоқ 38 елді мекен бар. Оларды болжанған қуат көздеріне қосатын электр беру желілерін салу құны 600 млн теңгеден асады. Ауылдық желілерді салу және қалпына келтіру шығыны тарифте қарастырылмағандықтан, әрі қосымша қаржыландыру көздері болмағандықтан, мәселе толық шешімін таппаған.
Күтілетін үнем (2007–2010)
- Электр энергиясы
- 391,943 млн кВт·сағ
- Жылу энергиясы
- 339,9 мың Гкал
- Отын
- 362,2 мың тонна
Өңірдің ерекшелігі — жылумен қамтудың елеулі бөлігі ЖЭО-лардан, өнеркәсіптік және аудандық қазандықтардан жүзеге асырылады.
4. Нормативтік-құқықтық қамтамасыздандыру
4.1 Нормативтік-құқықтық база
Бағдарламаны әзірлеуде бірқатар негізгі құжаттар басшылыққа алынды:
- ҚР Президентінің 2003 жылғы 17 мамырдағы №1096 Жарлығы («2003–2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму стратегиясы туралы»);
- «Энергия үнемдеу туралы» ҚР 1997 жылғы 25 желтоқсандағы №210-I Заңы;
- ҚР Үкіметінің 2007 жылғы 14 ақпандағы №111-1 қаулысы (орнықты дамуға көшу тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі жоспар);
- ҚР Үкіметінің 2002 жылғы 23 қазандағы №1145 қаулысы.
Энергетикалық стратегия қағидалары
- отын-энергетика кешені салаларын құрылымдық қайта құру;
- әлеуметтік бағыттылық (ауылды газдандыру, тұрмысты электрлендіру);
- энергия үнемдеу және энергия тиімділігі (жұмыстардың негізгі бөлігі өңірлерде ұйымдастырылуы тиіс);
- энергетикалық қауіпсіздік;
- экологиялық таза энергетиканың басымдығы;
- жергілікті отын-энергетикалық ресурстарды пайдалануды кеңейту.
4.2 Бірінші кезектегі нормативтік-құқықтық құжаттар
Тұжырымдаманы нақтылау үшін бірінші кезектегі актілер төмендегі мәселелерді қамтуы керек:
- энергия үнемдеудің нормативтік-құқықтық базасын дамыту;
- бюджеттік және муниципалдық сектор ұйымдарын энергия ресурстарына жұмсалатын шығынды үнемдеуге ынталандыру шарттарын айқындау;
- энергия тиімділігін бақылау және бағалау үшін есеп беру жүйесін құру;
- бюджеттік салада электр тұтынуды лимиттеу тәсілдерін енгізу;
- меморандумдарда энергия үнемдеу бойынша нақты жоспарлы көрсеткіштерді және есеп беру тәртібін бекіту;
- баламалы және жаңартылатын энергия көздерін енгізуді ынталандыру;
- су электр станциялары жобалары бойынша инвестиция тарту әдістемелерін әзірлеу.
Сондай-ақ өңірлік деңгейде энергоқауіпсіздік бағдарламасын әзірлеу және үйлестіру үшін үйлестіруші шағын топ құру мәселесін қарастыру ұсынылады.
4.3 Стандарттау, сертификаттау және олардың рөлі
Сертификаттау дәстүрлі түрде қауіпсіздік талаптарына сәйкестікті растауға қызмет етеді, алайда соңғы жылдары ол энергия тұтыну және энергия тиімділігі сипаттамаларын тексерудің де маңызды тетігіне айналды. Сертификаттау нәтижелерінің сенімділігі оның тәуелсіз «үшінші тарап» арқылы жүргізілуімен күшейеді.
«Мемэнергияқадағалаукомитетінің» Шығыс бөлімі ШҚМТУ-мен бірлесіп энергия сыйымды техниканы дәлелді қолданылуына бақылау жүргізуі тиіс. Сонымен қатар мамандарды даярлау және қайта даярлау, тақырыптық семинарлар өткізу және мерзімді ақпараттық жинақтар шығару қажет.
Қамту аясы (ұсынылатын бағыттар)
- энергия ресурстарын есептеу және бақылау жүйелері мен құралдары;
- энергияны көп тұтынатын электр және жылу жабдықтары;
- жаппай өндірілетін тұрмыстық техника;
- құрылыс материалдары мен құрылымдардың жекелеген түрлері.
5. Энергия үнемдеу саясатының негізгі принциптері
- өндіріс көлемін өсіру кезінде отын мен энергияны тиімді пайдалануды басымдыққа қою;
- тұтынушылар, жеткізушілер және өндірушілер мүдделерінің үйлесімі;
- энергетикалық ресурстарды өндіру мен тұтынудың міндетті есебі;
- тиімді технологияларды қолдануға өндіруші мен жеткізушінің экономикалық қызығушылығы;
- Бағдарлама шараларын өз қаражаты есебінен немесе қайтарымды негізде іске асыру;
- энергия үнемдеу қызметін коммерцияландыру.
Ең жоғары әлеует қайда?
Өңірде энергия үнемдеу мүмкіндігі әсіресе ЖЭО, СЭС және түсті металлургия салаларында жоғары. Басым бағыттар:
- реттелетін жетектерді (реттеуші жетектер) технологиялық механизмдерде қолдану;
- жабдықтарды жөндеу сапасын арттыру;
- технологияны жетілдіру және жылу мен электр энергиясы шығындарын қысқарту шаралары;
- өндірістік процестердің қалдық жылуын электр өндіру және жылумен қамту үшін кәдеге жарату.
Іске асырудың негізгі бағыттары (жинақталған тізім)
- 1) Энергия үнемдеуші қызметтің заңнамалық негізін қалыптастыру.
- 2) Аудандық құрылымдар мен энергия сыйымды кәсіпорындарға арналған энергия үнемдеу бағдарламаларын әзірлеу.
- 3) Облыс, аудан және кәсіпорын деңгейінде энергетикалық құжаттаманы қалыптастыру.
- 4) Мемлекеттік энергетикалық статистика формаларын энергия пайдалану бағыттары және үнемдеу тиімділігі жөніндегі деректермен толықтыру.
- 5) Ірі кәсіпорындар мен бюджеттік ұйымдарда энергоаудит жүргізу.
- 6) Тұтынушыларға арналған ақпараттық және консультациялық бағдарламаларды әзірлеу.
- 7) Энергия үнемдеуге жауапты кадрларды даярлау және қайта даярлау, оқытуды тұрақты түрде ұйымдастыру.
- 8) Өңірлік ғылыми-зерттеу орталықтарында энергия үнемдеу бағытындағы ҒЗТҚЖ-ны қолдау.
- 9) Стандарттау және сертификаттау жүйесімен қамтуды кеңейту, энергия тұтынушы жабдықтарға өңірлік стандарттар әзірлеу.
- 10) Энергия үнемдеуді ынталандыратын баға белгілеу саясатын қалыптастыру, соның ішінде тәуліктік сараланған тарифтерді енгізу.
- 11) Энергия үнемдеу жобаларын іске асыруға мүмкіндік беретін қаржылық механизмдерді әзірлеу.
- 12) Үдерістерді жеделдетуде облыс, аудан және энергетикалық компаниялар әкімшіліктерінің рөлін күшейту.
- 13) Энергия тасымалдаушыларды тасымалдау кезіндегі шығындарды азайту.
- 14) Аймақтық қадағалау органдарының энергия ресурстарын ұтымды пайдаланудағы рөлін арттыру және оларды нормативтік-техникалық құжаттармен қамтамасыз ету.
- 15) Нормадан тыс шығындарды есепке алу тәсілдерін нақтылау үшін құқықтық базаны дамыту және жылу шығындарына нормалар енгізу.
- 16) Өлшеу және реттеу құралдарын әзірлеу мен таратуды кеңейту.
- 17) Жаңа әзірлемелерді жедел енгізу және өнімді жақсартылған энергия сипаттамаларымен шығаруды ұйымдастыру.
- 18) Энергетикалық қондырғылардың пайдалы әсер коэффициентін (ПӘК) көтеру.
- 19) Ғимараттар мен құрылыстардың, жылу желілерінің жылу оқшаулауын жақсарту.
- 20) Халық арасында энергия үнемдеу мәдениетін қалыптастыру.
- 21) Шағын және дәстүрлі емес энергетиканы қолдану бағдарламасын әзірлеу.
- 22) Энергия үнемдеу саласындағы ғылыми және қолданбалы бөлімшелер жұмысына жағдай жасау.
- 23) Энергетикалық декларацияларды (ерікті міндеттемелерді) қабылдауды ынталандыру.
- 24) Жоғары энергия тиімділігін көрсетуге арналған пилоттық аймақ ашу.
- 25) Ауыл тұтынушыларын автономды көздер арқылы жылумен қамту тетіктерін дамыту.
Бюджеттік ұйымдар және тұрғын үй қоры
Бюджеттік ұйымдарда және тұрғын үй қорында энергия үнемдеу шараларын жүзеге асыру — бағдарламаның басым бағыттарының бірі. Бұл жұмысты ең алдымен энергетикалық тексерулерден (энергоаудиттен) бастау қажет, кейін жылу энергиясы мен суды есептеу құралдарын кеңінен енгізу маңызды.
Ескерту: бастапқы мәтін осы тұста үзіліп аяқталады; мазмұн редакциялық өңделіп, берілген үзінді шегінде сақталды.