ЭНЕРГИЯ ҮНЕМДЕУ ПОТЕНЦИАЛЫНЫҢ БАҒАСЫ

Сұранысты айқындайтын факторлар

Отын-энергетикалық ресурстарға сұраныс экономиканың даму қарқынымен, энергияны пайдалану тиімділігімен және энергия тасымалдаушылардың баға динамикасымен анықталады. Энергетикалық ресурстарды ұтымды пайдалану мен шығындарды үнемдеудің өзектілігін күшейтетін негізгі факторлар төмендегідей:

• Энергия мен отынға сұраныстың күтілетін өсімі.

• Ресурстардың жаңартылмайтын сипаты және қорының шектеулілігі.

• Энергетикалық ресурстарды іздеу, өндіру және тасымалдау шығындарының өсуі.

• Ішкі нарықта электр энергиясы, мұнай және газ бағасының қымбаттауы.

• Өңірде отын мен энергияның өндірістік емес шығындарын қысқартудың елеулі әлеуеті.

Тапшылық пен тұтыну динамикасы

2004 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облысында электр энергиясы тапшылығы өсіп, тұтыну да ұлғайған. Бұл үрдістер аймақтық энергия қауіпсіздігі бағдарламасын әзірлеу қажеттігін күшейтеді. 1987 жылы Шүлбі СЭС іске қосылғаннан кейін энергетика саласының дамуы іс жүзінде тоқтағаны да ескерілуі тиіс.

Энергия үнемдеуден болатын экономикалық нәтиже

Бағдарламаның экономикалық тиімділігі, ең алдымен, үнемделген энергия ресурстарының нарықтық бағасына байланысты. Энергияны үнемдеу нәтижесінде облыстың экспорттық әлеуеті де артады.

Кейбір шаралар (мысалы, түсті металлургияда және электр энергетикасында) жоспарлы сипатқа ие: нысандар мен жабдықтар амортизациялық мерзімі аяқталғаннан кейін қалпына келтіру арқылы жаңартылады. Мұндай жаңарту бұл Бағдарламадан тәуелсіз жүргізілгенімен, оның әсері энергия ресурстарын үнемдеу нәтижесінде бәрібір байқалады.

Бағдарламаны іске асырудың шығындары

Елдің экономикалық дамуына байланысты жоспарлы көрсеткіштерден ауытқулар болуы мүмкін. Сондықтан ресурстар бойынша үнемдеу көлемін бағалау үшін энергия үнемдеу шараларының алдын ала қалыптастырылған тізімі қажет.

Энергия үнемдеудің толық әлеуеті

• Ұйымдастырушылық шаралар: инвестицияны талап етпейтін немесе аз инвестициямен орындалатын қадамдар.

• Техникалық шаралар: салыстырмалы түрде қымбат, бірақ энергияны көп тұтынатын жабдықты энергия тиімділігі жоғары жабдыққа ауыстыру. Әдетте бұл әрдайым экономикалық тұрғыдан негізделген инвестицияны талап етеді (шартты отынның 1 тоннасына шамамен 500 теңге деңгейіндегі бағалау берілген).

• Құрылымдық-технологиялық шаралар: энергия үнемдеу — мақсаттардың тек бірі болатын, өндіріс құрылымы мен технологиялық тізбектерді өзгертуге бағытталған шешімдер.

Банктік капиталды қайтарым негізінде тарту орынды.

Бағдарламаны іске асырудың экономикалық және қаржылық механизмі

Энергия үнемдеуші шараларды тиімділігі бойынша жіктеп, жоспарға кезең-кезеңімен енгізу қажет:

1. 1-кезең: шығынның өтелу мерзімі 1 жылдан кем болатын ұйымдастыру және режімдік-эксплуатациялық шаралар.

2. 2-кезең: шығынның өтелуі 1–3 жыл аралығындағы техникалық сипаттағы шаралар.

3. 3-кезең: жаңа жабдық пен жаңа технологияны енгізуді қажет ететін, ірі күрделі қаржыларға байланысты шаралар.

Қаржыландыру көздері

Бағдарламаны қаржыландыру бюджеттік және бюджеттен тыс көздерден түрлі механизмдерді қолдану арқылы іске асырылады. Энергия үнемдеуші жобаларды инвестициялау мына көздер есебінен жүзеге асады:

• Мемлекеттік қолдау

  Бастапқы кезеңде әсіресе маңызды.

• Нарықтық қаржы құралдары

  Тартылған қаражат пен қаржылық тетіктер.

• Кәсіпорындардың өз қаражаты

  Өзіндік инвестициялар мен жаңғырту қорлары.

Нормативтік құжаттарда қарастырылатын көздер

• Республикалық бюджет.

• Облыстық бюджет қаражаты.

• Отын-энергетикалық ресурстардың нақты жұмсалған құнынан бөлінетін инвестициялық құрастырушы.

• Энергия үнемдеуші шараларды орындаудан алынған үнем қаражаттары.

• Мүдделі ұйымдарға белгілі кезеңге берілетін салықтық несиелер.

• Экономикалық санкциялардан түсетін қаражат.

Лизинг — жаңғыртудың практикалық тетігі

Энергия үнемдеу бойынша шараларды іске асыру үшін лизингті ұйымдастыру қажет. Лизинг — мүлікті уақытша пайдалану құқығын беру арқылы оны кейін сатып алуға мүмкіндік жасайтын қатынастар жиынтығы. Бұл тетік өндірістік қуатты салыстырмалы түрде аз шығынмен жаңартуға жағдай жасайды әрі инновациялық саясат құралы ретінде тиімді.

Бағдарламаның орындалуын бақылау салалық лизингтік компаниялар арқылы, сондай-ақ берілген жабдықтың дұрыс пайдаланылуына жауапкершілік механизмдерін енгізу арқылы күшейтіледі.

Мемлекеттік және мемлекеттік емес қаржыландыру

Нарықтық механизмдер

Энергия үнемдеуші инвестициялық жобаларды қаржыландыруды тартылатын бюджеттен тыс қаражат есебінен жүзеге асыру үшін мына нарықтық механизмдерді қолдану орынды:

• Мақсатты облигациялық заем

  Облыс қолдауымен қамтамасыз етілген заемдер, олардың мәні — белгілі жағдайларда салықтық жеңілдіктермен ұштастыру мүмкіндігі.

• Банктік несиелеу

  Жоғары тиімді әрі тез өтелетін жобалар үшін қолайлы. Несиелік қаражатты пайдалану мұқият жоспарлауды және ұйымдастыруды талап етеді.

• Үлестік-жарналық инвестициялық қор

  Инвестицияларды жинақтаудың институционалдық тәсілі ретінде қарастырылады.

• Қаржылық лизинг

  Қымбат жабдық, құралдар мен технологияларды алудың ыңғайлы жолы. Өз қаражатын салатын кәсіпорындарды ынталандыру үшін салық және тарифтік жеңілдіктер қарастырылуы мүмкін.

Облыстың энергия үнемдеуіндегі инвестициялық саясаттың негізгі бағыттары

Бағдарламаны орындау үшін инвестициялық қаражатты жинақтау механизмдерінің тиімді жұмыс істеуіне қолайлы жағдай қажет. Энергия үнемдеу процесіне коммерциялық банктерді тарту, үлестік инвестициялық қорларды, лизингтік және инвестициялық компанияларды құру маңызды.

Шетелдік капиталды белсенді тарту үшін инвесторларға тұрақтылық пен кепілдік шарттарын қамтамасыз ету, салынған қаржыны қорғау, сондай-ақ энергия үнемдеудің нормативтік-құқықтық базасын республикалық және облыстық деңгейде жедел дамыту қажет.

Бағдарлама бойынша жұмысты басқару және үйлестіру

Энергия үнемдеу саласындағы жұмысты басқару мүдделі тараптардың қызметін және жауапкершілігін нақты бөлуді талап етеді. Ең алдымен энергияны көп тұтынатын деңгейлер бойынша — республикалық, аймақтық органдар және кәсіпорындар — міндеттерді ажырату қажет. Энергия үнемдеу шараларының өз бағдарламасы әр деңгейде болуы тиіс.

Өндірістегі басымдықтар

• Энергия үнемдеуді экономикалық және әкімшілік ынталандыруды тиімді қолдану.

• Қазіргі заманғы энергия тиімді технологиялар мен автоматтандырылған басқару жүйелерін енгізу.

• Энергия ресурстары шығынын есептеу құралдары мен жүйелерін дамыту.

Кәсіпорын деңгейіндегі жұмыс циклі

Ішкі корпоративтік регламенттер

Кәсіпорындарда энергия үнемдеуді жүйелеу үшін төмендегі ережелерді бекіту орынды:

• Энергия үнемдеу қорын құру және пайдалану тәртібі.

• Энергия үнемдеуші жобалардың экономикалық тиімділігін есептеу және бекіту тәртібі.

• Отын-энергетикалық ресурстарды тиімсіз жұмсағаны үшін әкімшілік жауапкершілік.

• Тиімді пайдаланғаны үшін ұжым мен қызметкерлерді материалдық ынталандыру.

• Шығын мен тиімділікті анықтайтын техникалық-экономикалық нормалар мен нормативтерді әзірлеу және бекіту тәртібі.

• Энергия ресурстарын жұмсау туралы есептілік талаптары.

Нормалау және жоспарлау

Энергия жұмсаудың үдемелі нормалары ғылыми-техникалық прогресті жеделдетудің негізі болып саналады. Жұмсау нормасы — озық тәжірибені ескере отырып, ұйымдық-техникалық жағдайларда белгілі сападағы өнімді өндіруге жоспарланатын ресурстың шекті (ең жоғары) мөлшерінің жоспарлық шамасы. Болашақ жоспарлау (3–5 жыл) үшін ғылыми-техникалық прогресс мүмкіндіктерін ескере отырып нормалар белгілеу орынды.