Қазақша рефераттар

А.Смит еңбектеріндегі классикалық саяси экономияның онан арғы дамуы

Классикалық саяси экономияның дамуы: Адам Смиттің орны

Экономикалық ілімді бір жүйеге түсіріп, ғылым ретінде қалыптастырған ойшылдардың бірі — Адам Смит (1723–1790). Ол Шотландияда шенеуніктің отбасында дүниеге келді. 1740 жылы Глазго университетін тәмамдап, білімін толықтыру үшін Оксфорд университетіне оқуға түсті. Философия, әдебиет, тарих, физика және математика салаларымен айналысты.

28 жасында Глазго университетінде философия және мораль философиясы бойынша профессор болды. 1764 жылы Францияға барып, Дидро, Кенэ, Тюрго секілді танымал ойшылдармен кездесті. 1759 жылы жарық көрген «Моральдық сезімдер теориясы» еңбегі оның беделін арттырды. 1778 жылы Эдинбургте кеден комиссары қызметін атқарды, ал 1787 жылы Глазго университетінің ректоры болып сайланды.

Смиттің басты еңбегі: ой-пікірді жүйелеу және ғылыми талдау

Адам Смит өзіне дейінгі экономикалық ойларды жинақтап, оларды жүйелі ғылыми талдауға түсірді. Бұған оның ұстанған методологиясы тірек болды: ол экономикалық құбылыстарды сыртқы көрінісінен емес, ішкі байланыстары мен заңдылықтары арқылы түсіндіруге ұмтылды.

Смит классикалық саяси экономия методологиясын едәуір дамытты. Оның пайымдауынша, ғылым ретінде саяси экономия екі міндетті қатар атқаруы тиіс:

  • Позитивтік қыры: экономикалық шындықты объективті талдап, оның даму заңдылықтарын ашу.

  • Нормативтік қыры: мемлекет пен фирмалардың экономикалық саясатына нақты ұсыныстар беру.

Оның тағы бір жаңалығы — логикалық абстракция әдісін тереңдетуі. Смит экономиканы зерттегенде негізгі, заңды белгілерді бөліп көрсетіп, кездейсоқ әрі жекелеген элементтерден ойды алшақтатты. Бұл тәсіл құбылыстардың сырт көзге байқалмайтын ішкі заңдылықтарын ашуға мүмкіндік берді.

Ішкі қайшылық: заңдылықтар мен бәсекенің ықпалы

Смиттің экономикалық жүйесінде белгілі бір екіұдайлық бар. Бір жағынан, ол экономикалық категориялардың ішкі байланыстары мен заңдылықтарын ашуға ұмтылды. Екінші жағынан, бәсекенің құбылыстарға ықпалын талдай отырып, адамдар көбіне бұл ықпалдың мәнін түсіне бермейді деп есептеді: адам өндіріс процесіне еніп, күнделікті әрекетпен шектелуге бейім.

Адам Смит еңбек бөлінісі, айырбас және ақша мәселелерін терең зерттеді. Ол мануфактурадағы, қоғамдағы, сондай-ақ әртүрлі кәсіпорындар мен шаруашылық салалары арасындағы еңбек бөлінісінің ерекшеліктерін айқындады. «Еңбек — байлықтың көзі» қағидасын қолдай отырып, қоғамды еңбек одағы және сауда одағы ретінде сипаттайтын тың тұжырымдар ұсынды.

Мануфактуралық еңбек бөлінісі

Мамандануды күшейтіп, айырбастың қарапайым түрлерін кеңейтеді.

Қоғамдық еңбек бөлінісі

Сатып алу мен сатуды қажет ететін нарықтық қатынастарды тереңдетеді.

Смит капитал мәселесіне де айрықша назар аударды: оның құрылымы, қорлануы, қоғамдық капитал және ұдайы өндіріс мәселелері еңбектерінде кең қарастырылады. Мұнда да екі түрлі түсіндіру байқалады: бір жағынан, капиталды жалдамалы еңбек арқылы жасалатын құн деп сипаттаса, екінші жағынан, капиталды өндіріс құрал-жабдықтары мен әртүрлі игіліктер қоры ретінде қарастырады.

Д. Рикардо: классикалық теорияны тереңдету

Классикалық экономикалық теорияның тағы бір көрнекті өкілі — Дэвид Рикардо (1772–1823). Ол өнеркәсіп төңкерісі кезеңінде өмір сүрді. Лондондағы биржа маклерінің отбасында дүниеге келіп, сауда мектебінде оқыды. 14 жасынан бастап әкесінің сауда-биржа операцияларына қатысып, тәжірибе жинады. 26 жасында едәуір капитал жинап, математика мен табиғаттану сияқты ғылым салаларына ден қойды. 38 жасында ірі қаржы магнатына айналды.

Рикардоның методологиясы: категорияларды бірлікте қарастыру

Рикардо капиталистік өндірістің механизмдерін ашуға үлкен еңбек сіңірді. Оның методологиялық ерекшелігі — капиталистік экономика категорияларын біртұтас жүйе ретінде қарастырып, оларды құн заңына бағынатын құбылыстар деп түсіндіруі. Зерттеуде ол логикалық абстракция әдісін жүйелі қолданды.

Рикардоның анықтамасы бойынша, саяси экономияның пәні — қоғамды құрайтын топтардың экономикалық қатынастары. Оның ең басты міндеті — осы топтардың арасындағы ұлттық табысты бөлу заңдарын зерттеу. Ұлттық табыс жалақы, пайда және жер рентасы түрінде көрінеді. Ол саяси экономияны сан мен сапаның арақатынасына сүйенетін ғылым ретінде түсіндірді.

Құн теориясы: еңбек өлшемі және тауардың екі қасиеті

Құн теориясында Рикардо Смиттің идеясын одан әрі дамытты. Ол тауардың екі қасиетіне айрықша мән берді: тұтыну құны және айырбас құны. Тұтыну құны — тауардың пайдалылығы, бірақ ол құнның өлшемі бола алмайды. Ал айырбас құны барлық тауарларда оған жұмсалған еңбек мөлшерімен өлшенеді деп көрсетті.

Рикардо жалақының тауар құнының өзгерісіне қарамастан, бағаға тікелей әсер етпеуі тиіс деп есептеді; алайда жалақы өзгерісі тауар бағасындағы пайда мен жалақының арақатынасын өзгертеді деді. Оның пікірінше, жалақы — жұмысшы табысы және еңбектің төлемі. Жұмысшылар саны артса, жалақы төмендейді, ал азайса — жоғарылайды. Жалақы тек ең төменгі күнкөріс деңгейіне жетуі керек деген тұжырымнан ол «жалақының темір заңы» идеясын өрбітті.

Ақша, банк және қайшылықты ұстаным

Рикардо ақша айналымы мен банк қызметін де зерттеді. Оның ақша теориясы екіұдай сипатта болды: бір жағынан, ол ақша жүйесін құнның еңбектік теориясына сүйеніп құруды ұсынды; екінші жағынан, ақшаның сандық теориясын қолдады. Сандық теория бойынша ақшаның құны оның мөлшеріне тәуелді: алтын ақша көлемі өссе, баға да өседі. Бұл тұжырым құнның еңбектік теориясымен толық үйлесе бермеді. Соған қарамастан, оның ақша, сыртқы сауда және валюта қатынастарына қатысты нақты мәселелерді талдауы экономикалық ой тарихын байытты.

Рикардоның негізгі еңбегі — «Саяси экономия және салық салудың бастамалары» (1817). Еңбек 32 тараудан және үш ірі бөлімнен тұрады:

  1. Экономикалық теорияның негіздері (құн, табыс).
  2. Салық салудың теориясы мен тәжірибесі.
  3. А. Смит, Т. Мальтус, Ж.-Б. Сэй тұғырнамаларын талдау.

Оның бағдарламалық ұстанымдарының бірі — Ұлыбританияға арзан өнімдердің әкелінуіне тыйым салатын заңдарды жою қажеттігі. Сондай-ақ Рикардо мемлекеттің экономикаға белсенді араласуын қолдамады.