Карл Маркстiң экономикалық ойы

Пролетариат саяси экономиясының негізін қалаушылардың бірі, XIX ғасырдағы әлемдік ой тарихында ерекше орны бар неміс ғалымы — Карл Маркс (1818–1883). Ол Германияның Трир қаласында адвокат отбасында дүниеге келді. Мектепті аяқтағаннан кейін 1835 жылы Бонн университетіне түсіп, бір жылдан соң Берлин университетіне ауысты. 1841 жылы заңгер мамандығы бойынша оқуын тәмамдады.

Маркс негізін қалаған қоғамдық ілім тарихта марксизм деген атпен белгілі болды. Марксизм «нөлден» пайда болған жоқ: ол бұрын қалыптасқан үш ірі тірекке сүйенді — немістің классикалық философиясы, ағылшынның классикалық саяси экономиясы және француздың утопиялық социализмі.

Маркстің пікірінше, дүниедегі байлықты жасайтын негізгі күш — еңбек. Ол еңбекті өнімді және өнімсіз еңбекке бөледі.

Маркстің экономикалық іліміндегі маңызды жаңалықтардың бірі — ақша мен капиталдың айырмашылығы және ақшаның капиталға айналу механизмі. Ол капиталды «белгілі бір заттардың жиынтығы» немесе «жай ғана ақша» деп емес, адамдар арасындағы қоғамдық қатынас ретінде түсіндірді. Қоғамдағы түйткілдердің бір бөлігі капиталдың жеке адамдардың қолында шоғырланып, олардың мүддесіне қызмет етуінен туындайды; осыдан таптық күрес пайда болады деп пайымдады.

Тағы бір назар аударарлық мәселе — капиталдың ұдайы өндіріс процесі. Қазіргі түсінікпен бұл бағытты экономикалық өсу теориясымен салыстыра қарастыруға болады. Маркстің капиталдың алғашқы қорлану тәсілдері мен капиталдың өсу заңдылықтарын талдауы бүгінгі күні нарықтық экономикаға өтпелі кезеңдегі елдер үшін де өзектілігін сақтайды.

Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі экономиканы қалыптастыру кезеңіне қажет негізгі қағидалардың бірі — тауар-ақша қатынастарының заңдылықтарын түсіну. Маркстің еңбектерінде тауар өндірісінің пайда болуы, құн формаларының дамуы, капиталистік тауар өндірісінің қалыптасуы және оның негізгі қайшылықтары, ақшаның пайда болуы мен қызметтері, капиталдың қорлануы, айналымы мен қайта айналымы, тұрақты және өзгермелі капитал, қосымша құн теориясы сияқты ұғымдар жан-жақты ашып көрсетіледі.

Сонымен қатар ол капиталдың орталықтануы мен шоғырлануын, орта пайда, өндіріс бағасы, жер рентасы, пайыз, сауда және қарыз капиталы, ұдайы ұлғаймалы өндіріс секілді мәселелерді де талдады.

К. Маркс пен Ф. Энгельсті марксизмнің негізін қалаушылар ғана емес, жаңа экономикалық ілімді қалыптастырған ойшылдар ретінде қарастыру қажет. 1844 жылдан бастап олардың бірлескен жұмысы адамның қоғамдағы рөлі туралы принципті маңызы бар жан-жақты теорияны дамытуға бағытталды.

Ф. Энгельстің «Саяси экономия сынына очерк» (1844) еңбегі буржуазиялық саяси экономияны пролетариат тұрғысынан сынаудың бастамасы ретінде қарастырылады. Онда, әсіресе, өндіріс құрал-жабдықтарына капиталистік жеке меншіктің үстемдігі мен бәсекелестік жүйесі сынға алынады.

Ағылшын жұмысшыларының өмірін бақылауы, чартистермен және социалистермен жақындасуы Энгельсті мынадай қорытындыға әкелді: пролетариаттың тек ашық таптық күресі ғана жұмысшы табын азат етуге, сонымен бірге бүкіл адамзатты азат етуге жол аша алады. Бұл ой «Англиядағы жұмысшы табының жағдайы» (1845) еңбегінде негізделді.

Маркс пен Энгельс 1845 жылы бірлесіп жазған «Қасиетті әулет» еңбегінде халық бұқарасының тарихтағы шешуші рөлі туралы материалистік көзқарасты дамытып, өндірістегі қоғамдық қатынастар идеясына қатысты тұжырымдарын нақтылайды. Ал «Неміс идеологиясы» еңбектерінде тарихтың түпкі негізі материалдық өндіріс екені дәлелденеді.

Маркстің «Философияның қайыршылық күйі» (1847) еңбегі П. Ж. Прудонның ұсақ буржуазиялық идеологиясын сынауға арналды және пролетарлық саяси экономияның негіздерін жүйелеуге жол ашты. Онда Маркс саяси экономияның анықтамасын беріп, қолданатын әдістерін көрсетеді, сондай-ақ құн, ақша, рента сияқты ұғымдарды талдайды.

Сол жылы жазылған «Жалдамалы еңбек және капитал» еңбегінде Маркс капиталистік қоғамның өндірістік қатынастарын зерттеп, таптық күрестің экономикалық негізін айқындайды. Ол жалақы мен капиталдың мәнін ашып, капитал қорлануының жұмысшы табының ахуалына ықпалын, тауар құнына әсер ететін факторларды және құн заңының жұмыс істеу механизмдерін талдады.

Франциядағы классикалық экономикалық теорияның көрнекті өкілі, А. Смиттің ісін жалғастырушы — Жан-Батист Сэй (1767–1832). Ол Леон қаласында көпес отбасында дүниеге келіп, қаржы саласында қызмет атқарды. 1830 жылдан бастап Коллеж де Франста саяси экономия кафедрасын басқарды. Негізгі еңбектері: «Саяси экономия туралы трактат» (1803) және «Тәжірибелі саяси экономияның толық курсы» (1829).

Сэй тарихта «пайдалылық теориясымен» де белгілі. Оның пікірінше, өндірісте пайдалылық жасалады, ал құндылық сол пайдалылық арқылы айқындалады. Сонымен бірге ол байлықтың көзі тек еңбек емес деп есептеді: пайдалылықты жасауда үш тәуелсіз фактор бар — еңбек, капитал және жер.

Осы үш факторға сәйкес Сэй үш түрлі табысты атап көрсетеді: жалақы, пайда, рента. Оның түсіндіруінше, қоғамдағы әртүрлі топтар «өзіне тиесіліні» алады.

Құндылық, Сэйдің ойынша, екі нәрсеге тәуелді: тауардың пайдалылығына және сұраныс пен ұсынысқа. Ол әлемдік ауқымдағы жалпы дағдарыстың болуын мойындамады; дағдарыстар тек жекелеген елдерде немесе салаларда орын алуы мүмкін деп санады.