Экология туралы мағлұмат
Экология бүгінгі таңда табиғат пен қоғамның өзара байланысын түсіндіретін жетекші пәнаралық бағыттардың біріне айналды. Бұл мәтінде экологияның тарихи қалыптасуы, «экология» терминінің енгізілуі және энергетикадағы мұнай мен газдың экологиялық қырлары жинақталып беріледі.
Экологияның тарихи бастаулары
Экологиялық ойлаудың алғашқы элементтері көне дәуір оқымыстыларының еңбектерінен-ақ байқалады. Эмпедокл, Гиппократ, Аристотель және Теофраст табиғатты бақылап, тірі ағзалардың қоршаған ортамен байланысын түсіндіруге ұмтылды.
Табиғатты зерттеушілер өсімдіктер мен жануарлар тіршілігіндегі морфологиялық және физиологиялық бейімделулерді олардың табиғи ортаға тәуелділігі тұрғысынан қарастырды. Яғни ағзалардың құрылымы мен қызметі орта жағдайларымен біртұтас жүйе ретінде түсіндірілді.
Назар аударатын тұжырым
Экологияның өзегі — ағзалардың ортаға бейімделуі ғана емес, сонымен қатар олардың өзара ықпалдасуы және орта өзгерістеріне жауап беруі.
«Экология» термині және пәннің кеңеюі
«Экология» терминін ғылымға 1866 жылы неміс ғалымы Э. Геккель енгізді. Ол экологияны табиғат «экономикасына» қатысты, яғни ағзалардың органикалық және бейорганикалық ортамен, сондай-ақ басқа ағзалармен өзара қатынастарын зерттейтін ғылым ретінде сипаттады. Бұл қатынастарға ынтымақтастық та, бәсекелестік те (тіпті «жаулық» әрекеттері) кіреді.
Қазіргі көзқарас
Бүгінде экология — толық қалыптасып біткен емес, бірақ іргелі және қолданбалы бағыттарды біріктіретін кең кешен.
Пәнаралық сипаты
Экология табиғи ғылымдармен қатар қоғамдық ғылымдармен де астасып, көпдеңгейлі жүйелерді түсіндіруге ұмтылады.
Ғалымдардың анықтамалары
Н. Ф. Реймерс (1992) «Үлкен экология» еңбегінде: экология қазіргі кең мағынада тек биоэкологиялық шеңберден шығып, жер туралы физика-математикалық, химия-биологиялық және қоғамдық ғылымдар цикліне тең келетін білімдер жүйесіне айналды.
Ю. Одум: экология — табиғат пен қоғамдағы көпдеңгейлі жүйелердің құрылысы, тіршілік қызметі және олардың өзара байланысы туралы пәнаралық білімдер саласы.
Н. А. Воронков: қазіргі экология ағзалардың (оның ішінде адамның) ортамен қатынасын және адамзат қоғамының қоршаған ортаға әсерінің шекті деңгейін зерттейді; бұл әсерді азайту немесе толық бейтараптандыру мүмкіндіктерін, олардың ауқымын бағалайды. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, экология — адамзаттың тіршілігін сақтау және экологиялық дағдарыстан шығу туралы ғылым.
Ф. Дре: экология — болашақтың ғылымы, өйткені адамның планетада өмір сүруі оның прогресімен айқындалуы мүмкін.
А. К. Бродский: классикалық экологияның міндеттері мен функциялары биологиялық жүйелерді зерттеуде ең айқын сақталады.
Р. Риклефс: табиғатпен қандай да бір келісімге келгіміз келсе, көптеген жағдайда оның талаптарын орындауға тиіспіз.
Энергетикалық проблемалар: мұнай және газ
Энергетика саласындағы негізгі мәселе — энергия көздерінің қолжетімділігі мен бағасы ғана емес, олардың қоршаған ортаға әсері. Мұнай мен газ қазіргі таңда әлемдік энергиялық теңгерімде маңызды орын алады.
Мұнай
Қазіргі кезде мұнай — ең маңызды энергия тасымалдаушылардың бірі. Жақсы дамыған елдерде энергия тұтыну құрылымында мұнайдың үлесі шамамен 60%, ал дамып келе жатқан елдерде 40% деңгейінде кездеседі.
Қазақстанның жер қойнауы мұнайға бай. Каспий маңы ойпаты мен Каспий теңізі жағалауын қоса алғанда, мұнай қоры шамамен 7 млрд тонна деп бағаланады. Арал маңынан да мұнай қоры табылған: алдын ала есептеулер бойынша 350 млн тонна.
Жағымды жақтары
- Бағасы құбылғанымен, мұнай көп жағдайда салыстырмалы түрде арзан отын болып қала береді.
- Тасымалдау және логистикасы салыстырмалы түрде жеңіл.
Жағымсыз жақтары
- Жанғанда атмосфераны ластайтын заттар бөлінеді.
- Ластану жаһандық экологиялық проблемалардың ушығуына ықпал етеді.
Табиғи газ
Табиғи газ өндіруде Ресей жетекші орындардың бірін алады. Әлемдік үлесте Иран шамамен 14%, ал АҚШ 6% көрсеткіштерімен аталады.
Қазақстан да табиғи газға бай. Қарашығанақ кен орнындағы табиғи газ қоры 1,3 триллион м³ деп бағаланады. Арал маңында газдың ірі қоры анықталған: алдын ала есептеулер бойынша 100 млрд м³.
Газдың ерекшеліктері
- Жану кезінде жылу бөлінуі жоғары.
- Мұнай мен көмірге қарағанда ауаны салыстырмалы түрде аз ластайды.
- Бензин, мұнай және көмірмен салыстырғанда көмірқышқыл газының бөлінуі шамамен 6 есе аз болуы мүмкін.
- Автобустардың дизель қозғалтқыштарында және жүк көліктерінде қолдануға болады; көп жағдайда бағасы да төмен болып келді.
Қорытынды екпін
Мұнай мен газ энергия тапшылығын қысқа және орта мерзімде жеңілдетуі мүмкін, алайда олардың экологиялық салдарын бағалау, шығарындыларды азайту және қауіпсіз технологияларды енгізу — қазіргі экологияның қолданбалы міндеттерінің өзегі.