Тұлға
Мотивация және тұлғаны түсіндіру
Тұлғаны зерттеуде мотивация мәселесі адам психологиясының ажырамас бөлігі болып саналады. Бұл тұрғыда мотивация тұлға мен индивидуалдық ерекшеліктерді терең түсіндіруге мүмкіндік беретін негізгі кілт ретінде, сондай-ақ мінез-құлықты түсіндіретін динамикалық процесс ретінде қарастырылады.
Оқу процесін тікелей талдағанда, оралман студенттердің бұрын оқыған білім бағдарламаларындағы айырмашылықтар мен білімді бағалау тәсілдеріндегі ерекшеліктерді ескеру қажет. Мұндай айырмашылықтар олардың жаңа ортаға және жаңа статусқа бейімделуінде белгілі бір қиындықтар туғызады.
Бейімделу үдерісі тұлғалық белсенділіктің артуымен және жаңа тұлғалық қасиеттердің қалыптасуымен байланысты. Бір жағынан, қарым-қатынас, оқу мотивациясы, өзіндік сана, құндылықтар бейімделудің көрсеткіші болса, екінші жағынан — бейімделудің маңызды құралы. Сондықтан оралман студенттердің қарым-қатынасындағы және оқу мотивациясындағы өзіндік ерекшеліктерді эмпирикалық тұрғыдан анықтау қажеттілігі туындайды.
Оқу мотивациясының қалыптасуына әсер ететін факторлар
Студенттердің оқу мотивациясының қалыптасуына ықпал ететін бірқатар факторлар анықталады:
- Өмірден өз орнын табу және болашаққа жоспар құру қажеттілігі.
- Азаматтық борышқа қатысты әлеуметтік мотивтердің қалыптасуы.
- Өзін-өзі дамытудың барлық формаларына қызығушылық.
- Қоршаған ортаның пікіріне тәуелсіз қызығушылықтардың тұрақтылығы.
- Мамандыққа байланысты нақты мотивтер мен мақсаттарды таңдай білу.
- Шешімді тек өзі үшін емес, басқаларға әсерін ескере отырып қабылдау.
- Мамандық таңдауда өз мүмкіндіктерін бағалау және өмірлік позициясын түсіну.
- Әлеуметтік және танымдық мотивтердің бірлігі негізінде өз дүниетанымын адекватты ұғыну.
Негізгі ой
Әлеуметтік және танымдық мотивтердің дамуы танымдық қызығушылықтың өсуімен тығыз байланысты, ал ол өз кезегінде кәсіби қабілеттердің әрі қарай дамуының негізін құрайды.
Танымдық мотивтер және кәсіби дамуға бағытталу
Кең ауқымды танымдық мотивтер студенттерді жаңа білімге қызығуға, оны меңгеру жолындағы қиындықтарды еңсеруге жетелейді. Уақыт өте келе білімге қызығушылық тереңдеп, тек оқу пәнінің заңдылықтарын ғана емес, ғылымның және кәсіби құзыреттіліктің негіздерін игеруге бағытталады.
Оқу-танымдық мотив теориялық және шығармашылық ойлау әдістеріне қызығушылық ретінде көрінеді. Студенттер үшін ғылыми жұмысқа қатысу, зерттеу әдістерін әртүрлі форматта қолдану өзекті болады. Танымдық іс-әрекеттің нәтижелілігін арттыру жолдарын іздеу олардың ой еңбегін рационалды ұйымдастыру және интеллектуалдық мәдениет туралы әдебиеттерге қызығушылығын күшейтеді.
Осы жаста оқу мотивациясының процесуалдық (оқудың өз үдерісіне қызығу) және нәтижелік (қорытынды нәтижеге бағытталу) қырларының бірлігі қалыптаса бастайды.
Әлеуметтік-психологиялық бейімделу: мәні және белгілері
П.Г. Белкин бейімделу процесін әлеуметтік және әлеуметтік-психологиялық тұрғыда әлеуметтік микроортаға және іс-әрекеттің өзгермелі шарттарына икемделудің тұрақты, үздіксіз үдерісі ретінде сипаттайды. Әлеуметтік-психологиялық бейімделу даралықты дамыту жағдайларының бірі болып табылады.
Даралықтың тұрақты қырының болуы бейімделудің жетістігін көрсетеді. Алайда кейбір жағдайларда дәл осы даралық белгілі бір топта бейімделуге кедергі келтіруі мүмкін. Бейімделу механизмдерінің қалыптасу деңгейі даралықтың дамуына жағдай жасайды: өмір әрекеті барысында қалыптасқан бейімделу тәсілдері біртіндеп автоматтанған әдетке, дағдыға, мінез-құлыққа айналып, бейсаналық деңгейге өтеді. Бұл даралықты дамыту үшін кең мүмкіндіктер ашады.
Анықтама (қысқаша)
Әлеуметтік-психологиялық бейімделу — жеке адамның топпен өзара қатынасында ішкі және сыртқы қақтығыстарсыз негізгі әрекетке сәтті қосылуы, базалық социогенді қажеттіліктерін қанағаттандыруы, топ ұсынатын рөлдік күтілімдермен өз мүмкіндігін үйлестіруі және өзін еркін көрсетуі.
Осылайша әлеуметтік-психологиялық бейімделу толық әлеуметтенудің маңызды жолдарының бірі ретінде қарастырылады. Л.Д. Столяренко тұлғаның әлеуметтену сатыларын талдай отырып, алғашқы сатыны біріншілік әлеуметтену немесе бейімделу сатысы ретінде көрсетеді. Әлеуметтік бейімделу әлеуметтік позиция мен статус мәнін түсінуді, сондай-ақ топтық міндеттерді шешу барысында тұлғаның дара ерекшеліктерін жүзеге асыруды қамтиды.
Оқу мақсаттары, оқыту мақсаттары және «мотивациялық-мақсатты резонанс»
Студенттердің оқуының мотивациялық-мақсатты негіздері күрделі, көп деңгейлі жүйе құрайды. Оқу барысында мақсат-үлгілер мен мақсат-міндеттер қатар қолданылады: психологиялық тұрғыда мақсат-үлгі көбіне когнитивті мазмұнға, ал мақсат-міндет мотивациялық мазмұнға жақынырақ.
Оқыту мақсаттары, әдетте, сырттан беріледі және қоғамдық қажеттіліктер мен құндылықтарға сүйенеді. Ал оқу мақсаты студенттің жекелеген қажеттіліктері мен мотивтері негізінде айқындалады. Оқу мен оқыту мақсаттары тек ерекше жағдайларда ғана сәйкесуі мүмкін.
Оқыту мен тәрбиелеу міндеттері қоғамдық және жекелеген қажеттіліктер құрылымын біріктіруге бағытталады. Бұл бірігу студенттердің қоғамдық маңызы бар мақсаттарды қабылдауын қамтамасыз етеді және қоғамдық әрі жеке мақсаттардың үйлесуін мотивациялық-мақсатты резонанс деп атауға болады.
ЖОО жағдайындағы түпкі бағдар
Жоғары оқу орнында оқудың негізгі түпкі мақсаты — мамандарды кәсіби даярлау. Бұл мақсат студенттің мамандыққа жинақы қатынасы мен оны меңгеруге қызығушылығы арқылы нақты айқындалады.
Кәсіби бағыттылық және оқу мотивациясының құрылымы
«Бағыттылық» ұғымы мақсаттарды, мотивтерді, әрекетке ұмтылысты және сол әрекетке эмоционалдық-құндылық қатынасты біріктіреді. Кәсіби бағыттылық — көп деңгейлі әрі күрделі құрылым; ол көптеген сипаттармен ерекшеленеді.
Білімді игеру мотивациясы
Үлес: 25%
- Мамандықты толық меңгеру үшін барлық пәндерді бірдей терең оқуды қажет деп санайды.
- Ескертусіз-ақ оқуға күш-жігері жеткілікті екеніне сенеді.
- Емтихандарда барлық білімін қолдана отырып тапсыруды маңызды көреді.
- Стимул болған жағдайда оқу үлгерімі жоғарылайтынын атап өтеді.
Мамандықты меңгеру мотивациясы
Үлес: 40%
- Болашақ мамандығы туралы әңгімелескенді ұнатады.
- Қызығушылықтарының көбі болашақ мамандықпен байланысты.
- Жоғары жалақыны маңызды фактор ретінде бағалайды.
- Оқуға түспес бұрын мамандық туралы жан-жақты ақпарат жинаған.
- Мамандықты болашағы бар бағыт деп есептейді.
Диплом алу мотивациясы
Үлес: 35%
- Жоғары білім дипломын өте маңызды деп санайды.
- Диплом қоғамдағы қалаулы орынға жетудің құралы ретінде қабылданады.
- Жұмысқа орналасу үшін жоғары білім қажет деп есептейді.
- Жоғары білімі бар достарынан қалыс қалғысы келмейді.
- Дипломға ие болуды бедел көрсеткіші ретінде көреді.