Экологиялық факторлар
Организм және табиғи орта: өзара тәуелділік
Кез келген тірі организм тек өзін қоршаған табиғи ортамен тығыз байланыста ғана өмір сүре алады. Табиғи ортаға топырақ, су, минералды заттар, жер бедері және атмосфералық құбылыстар жатады. Бұл компоненттердің әсері организмге оң да, теріс те болуы мүмкін. Сондықтан әрбір түрдің өсіп-көбеюіне қолайлы өз мекені қалыптасады.
Мысал: көлбақа үшін қолайлы орта — ылғалы мол, су жиегіндегі мекен. Алайда табиғаттың барлық элементі белгілі мөлшерде қажет болып, организмге жиынтық түрде әсер етеді: бір фактор өте қажет, екіншісі орташа маңызды, ал үшіншісі қажетсіз немесе зиянды болуы мүмкін.
Орта
Организмнің тіршілігіне, дамуына, өсіп-көбеюіне және таралуына тікелей не жанама әсер ететін қоршаған орта компоненттерінің жиынтығы.
Қажетті жағдайлар
Нақ сол организм үшін алмастыруға келмейтін табиғи ортаның элементтері.
Экологиялық фактор
Организмге қажетті немесе кері әсер ететін ортаның элементтері. Әртүрлі организмдер бір факторға әрқалай жауап береді: мысалы, ащы суда тіршілік ететіндер үшін тұздар мен минералдар шешуші болса, тұщы су организмдері үшін олардың маңызы төмен.
Экологиялық факторлардың негізгі топтары
Абиотикалық факторлар
Организмдерге әсер ететін бейорганикалық ортаның факторлары. Олар шартты түрде химиялық және физикалық болып бөлінеді. Сонымен бірге жер бедері, геологиялық және геоморфологиялық құрылым, ортаның қышқылдығы немесе сілтілігі, космостық сәулелер сияқты факторлар да организмге әртүрлі деңгейде ықпал етеді.
Биотикалық факторлар
Тірі организмдердің бір-біріне және ортаға жағымды немесе жағымсыз әсері. Бұл өзара байланыстар өте күрделі: қоректену, бәсеке, паразиттік, жыртқыштық, селбесіп тіршілік ету сияқты қатынастар арқылы қалыптасады. Мұндай байланыстар өсімдік пен өсімдік, жануар мен өсімдік, жануар мен жануар арасында байқалады.
Антропикалық факторлар
Адам әрекетінің қоршаған ортаға тікелей немесе жанама әсері. Материалдық игілік үшін табиғи ресурстар игеріліп, өнеркәсіп, зауыттар, кен байыту, автокөлік, ауыл шаруашылығы дамиды. Соның салдарынан газдар, өндірістік қалдықтар, лас сулар және химиялық қосылыстар табиғи ортаға түсіп, экожүйелерге ықпал етеді.
Факторлардың организмге әсері: шектер мен заңдылықтар
Экологиялық факторлардың әсері және организмнің оған реакциясы бірдей емес. Көбіне организм үшін бұрыннан қалыптасқан факторлар жиынтығы ғана қолайлы, ал бөгде немесе шамадан тыс факторлар тіршілігін тежейді. Әр фактордың төменгі және жоғарғы шегі болады, әрі кей жағдайда бір фактор шешуші рөл атқарады.
Либихтің «минимум заңы» (1848)
Организмнің өсуі мен өнімділігі ең тапшы (минимумда тұрған) факторға тәуелді болады. Бұл заңның практикалық маңызы зор: шешуші факторларды анықтау арқылы мол өнім алуға және табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік туады.
Шелфордтың «төзімділік заңы»
Әр организмнің факторларға қатысты төзімділік диапазоны болады. Тіршілік ету сол диапазонның ішінде ғана қалыпты жүріп, шектен тыс мәндер организм үшін қолайсыз әсер береді.
Эвробионтты түрлер
Кейбір организмдер факторлардың кең ауқымына төзімді болып, әртүрлі ортада тіршілігін жалғастыра алады. Мұндай түрлерді эвробионттар дейді.
Стенобионтты (талғамы жоғары) түрлер
Кейбір организмдер орта мен факторларға жоғары талғам көрсетеді; таралу аймағы тар болады. Мұндай түрлер стенобионттар деп аталады. Олардың шектеуші факторы абиотикалық та, биотикалық та болуы мүмкін.
Мысал: Іле Алатауының шыршалы орманында тіршілік ететін ақ тиін үшін шектеуші фактор — қорек.
Тіршілік формалары: ортаға морфологиялық бейімделу
Экологиялық факторлардың тікелей немесе жанама ықпалы белгілі бір биотопқа бейімделген тіршілік формаларын қалыптастырады. Организмдерді экологиялық тұрғыдан жіктеу толық бірізденбегендіктен, бұл жерде тіршілік ортасын негізгі өлшем ретінде аламыз.
Тіршілік формасы дегеніміз не?
Организмнің тіршілік ортасының ерекшелігіне сай морфологиялық бейімделу сипаттамасы. Әсіресе жануарлар дүниесінде тіршілік формаларын ажырату күрделі.
Жануарлар тіршілік формалары (Д.Н. Қошқаров жүйесі)
- Жүзгіш формалар: нектон, планктон, бентос.
- Жартылай суда тіршілік ететіндер: уақытша қорек үшін сүңгитіндер.
- Қазғыш формалар: жер бетіне шықпайтындар және уақытша шығатындар.
- Құрлық формалары: ін қазбайтындар (жүгіргіштер, секіргіштер, жорғалаушылар), жартас жануарлары.
- Ағашқа өрмелейтіндер: ағаштан түспейтіндер және ағашта жүретіндер.
- Әуе формалары: әуеден жемтігін ұстайтындар және әуеден бақылау жасайтындар.
Өсімдіктер тіршілік формалары (С. Раункиер жүйесі)
- Эпифиттер — топыраққа тамырланбай, ағаштарға жабысып (шырмалып) өсетін өсімдіктер.
- Фанерофиттер — жер үсті өркендері сақталатын ағаштар, бұталар және көптесіндер.
- Хамефиттер — өркендері жер бетіне жақын орналасатын, қыста қатты үсімейтін өсімдіктер.
- Гемикриптофиттер — жер үсті өркендері қыста үсіп, жер асты мүшелері (пиязшық және т.б.) сақталатын өсімдіктер.
- Криптофиттер (геофиттер) — топырақтың терең қабатында тамыртүйнектері сақталатын көпжылдық өсімдіктер.
- Терофиттер — қолайсыз маусымда жер үсті де, жер асты мүшелері де толық қурап, тұқым арқылы сақталатын біржылдық өсімдіктер.
Негізгі абиотикалық фактор: жарық және оған бейімделу
Жарық — тірі организмдер үшін негізгі абиотикалық факторлардың бірі. Күн сәулесінің жер бетіне жететін мөлшерінің шамамен 50%-ы ғана көрінетін спектрге жатады, ал қалған бөлігі инфрақызыл және ультракүлгін сәулелерден тұрады.
Өсімдіктердің жарыққа қатынасы
- Жарық сүйгіштер (гелиофиттер) — ашық күн түсетін жерлерде өседі.
- Көлеңке сүйгіштер (сциофиттер) — қалың орман-тоғайдың төменгі ярустарында өседі.
- Орташа талаптылар — сирек ормандар мен ашық далалық орман алқаптарына тән.
Жануарлар үшін жарықтың маңызы
- Жарық кеңістікте бағдарлау қызметін атқарады; эволюция барысында жарықты сезетін мүшелер мен күрделі көздер қалыптасты.
- Кей жануарларда денесінен жарық шығару құбылысы болады — биолюминесценция. Ол организмдегі органикалық қосылыстардың тотығу процестеріне байланысты.