ҚАЗАҚСТАН МЕН РЕСЕЙДІҢ ӘСКЕРИ ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫ
Қазақстанның қауіпсіздік ортасы және аймақтық қатерлер
Қазақстан бүгінгі таңда ядролық қаруы бар мемлекеттермен — Ресей, Қытай, Үндістан және Пәкістанмен — көршілес орналасқан. Бұл жағдай ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қатысты заңды сауалдар туғызады.
«Қырғи-қабақ соғыстың» аяқталуы халықаралық шиеленістердің біршама төмендеуіне әкелгенімен, соғыс қаупі мен қарулы қақтығыстар түбегейлі жойылған жоқ. Бірқатар бұрынғы «үшінші әлем» елдерінде милитаристік үрдістер күшейіп, ядролық және «ұстамалы» (ядролық технологияны меңгерген) мемлекеттердің ТМД шекарасына жақын орналасуы қосымша алаңдаушылық тудырды.
Орталық Азияның осал тұстары
Ауғанстандағы тұрақсыздық, ислам фундаментализмі ықпал еткен азаматтық қақтығыстар, сондай-ақ Орталық Еуропа мен бұрынғы КСРО кеңістігін қамтыған қауіп-қатерлер аймақтық тұрақтылыққа ұзақ уақыт әсер етіп келеді.
Н.Ә. Назарбаев «Еркін, тиімді және қауіпсіз қоғамға» атты Жолдауында әлемдік қарсы тұруға соңғы он жыл кеткенін, алайда жергілікті соғыстардың пайда болып, зорлық-зомбылық салдарынан миллиондаған адамның қаза табуын атап өтті. Бұл көбіне жас тәуелсіз мемлекеттердегі діни және этникалық қақтығыстардан туындайтынын айта отырып, Орталық Азияны «жарылыс қаупі бар» аймақтардың қатарына қосты.
Қарулы Күштерді қалыптастыру және ынтымақтастықтың қажеттілігі
Қазақстан Қарулы Күштері өзге ТМД елдері сияқты жаңадан құрылып жатқан кезеңде жоғары білікті кадрлардың тапшылығы, қорғанысты ұйымдастырудағы тәжірибенің жетіспеуі және едәуір қаржылық ресурс қажеттілігі анық байқалды. Осыны ескере отырып, Ресей және ТМД-ның басқа мемлекеттерімен қорғаныс пен қауіпсіздік салаларындағы іс-қимылды үйлестірудің маңызын түсіну қажет болды.
Бірлескен күн тәртібінің негізгі бағыттары
- Қарулы қақтығыстардың алдын алуға бағытталған бірлескен шараларды әзірлеу.
- Әскери саясатты қалыптастыруда ортақ, үйлесімді тәсілдер белгілеу.
- Стратегиялық күштерді қолдану қағидаттарын, жүйелерді құруды және оларды орналастыруды келісу.
- Әскери құрылымдарды дамыту және басқару тәжірибесін нығайту.
- Қорғаныс саласындағы ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды (НИОКР) жүргізу, әскери техника мен технологияны дамыту.
- Қорғаныс кәсіпорындарының әлеуетін тиімді пайдалану және өндірісті конверсиялау.
- Әскери қызметкерлердің әлеуметтік құқықтарын қорғау.
Қазақстан–Ресей қорғаныс ынтымақтастығының құқықтық негізі
Қазақстан мен Ресей арасындағы қорғаныс саласындағы ынтымақтастықтың негізі 1992 жылғы 25 мамырда жасалған Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шартпен қаланды. Құжаттың 3-бабында тараптардың өзара келісілген әскери-стратегиялық кеңістікте сенімді қорғаныс құруға мүдделі екені атап көрсетілді.
Ортақ пайдаланым және консультациялар
Сенімді қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында тараптар әскери базаларды, сынақ алаңдарын және екі ел аумағында орналасқан қорғаныс нысандарын өзара келісім арқылы бірлесіп пайдалануға мүмкіндік берді.
Егер тараптардың бірінің бейбітшілікке немесе қауіпсіздікке қатысты маңызды мүдделеріне қатер төнсе, екінші тарапқа кідіріссіз консультация өткізу туралы өтініш жасау тетігі қарастырылды. Сонымен бірге тиімді ақпарат алмасу және алдын алу шараларын келісу міндеттемелері бекітілді.
Блоктарға қатыспау және аумақты пайдалануға шектеу
Шартқа сәйкес, Қазақстан мен Ресей тараптардың біріне қарсы бағытталған одақтар мен блоктарға қатыспауға келісті. Сондай-ақ бір тарап екінші тарапқа қарсы әрекеттерді іске асыру үшін өз аумағын пайдалануға бермейді.
Әскери-техникалық саясатты үйлестіру, әскери бағдарламаларды қаржыландыруды келісу, қорғаныс өнеркәсібін конверсиялау және әскери технологиялар мен қару-жарақ экспорт-импортын халықаралық қағидаларға сай жүргізу мәселелері де қамтылды.
Қарусыздану және ядролық қаруды таратпау бағыты
Келісімнің 8-бабында тараптардың қарусыздану және қарулануды шектеу жөніндегі шешімдерді, оның ішінде ядролық қаруды қысқарту үдерісін қолдайтыны белгіленді. Қазақстан 1968 жылғы 1 маусымдағы Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа (ДНЯО) ядролық қаруы жоқ мемлекет ретінде қосылатынын жариялап, 1993 жылғы желтоқсанда қатысушы мемлекет мәртебесін рәсімдеді.
Ядролық қару Қазақстан аумағынан толық әкетілгенге дейін, тараптар қауіпсіздік шараларын сақтау міндетін өздеріне алды. Осы контекстте 1995 жылғы 20 қаңтарда оқ-дәрілерді қайта өңдеу бойынша өзара есеп айырысу және ынтымақтастық туралы келісім жасалып, Қазақстанға байытылған ураннан түскен кірістен өз үлесін алуға мүмкіндік берді.
Әскери ынтымақтастық: келісімдер, техника өтемі және өзара іс-қимыл
1994 жылғы 28 наурызда Қазақстан мен Ресей арасында әскери ынтымақтастық туралы келісім қабылданды. Онда тараптардың бірінің қауіпсіздігіне, аумақтық тұтастығына немесе тәуелсіздігіне қауіп төнген жағдайда шұғыл консультациялар өткізу және нақты өзара көмек шараларын жүзеге асыру көзделді. Бұл әрекеттер 1992 жылғы 25 мамырдағы шартқа және 1992 жылғы 15 мамырда қабылданған Ұжымдық қауіпсіздік туралы келісімге сәйкес іске асырылатыны көрсетілді.
Техника мен қару-жарақ өтемақысы
1995 жылғы 24 шілдедегі келісім аясында Қазақстаннан Ресейге әкетілген әскери техника мен қару-жарақтың өтемақысын реттеу қарастырылды. Соның нәтижесінде Қазақстан 35 стратегиялық Ту-95МС бомбалағышының өтемі ретінде 41 әуе техникасын өз меншігіне алды.
Ведомстволық жоспарға сәйкес Қазақстанға 1996 жылы қосымша Су-27, Су-25 және МиГ үлгілеріндегі ұшақтар, ал 1997 жылы тағы да Су-27 ұшақтарын беру көзделді. Нәтижесінде Қазақстан Әуе қорғанысы күштері (ӘӘК) жалпы есеппен 87 ұшақпен толықты.
Институционалдық байланыстар және бірлескен құжаттар
1996 жылғы қаңтарда екі ел қатынастары тарихында алғаш рет әскери алқа мәжілісі өтті. Онда әскери-техникалық ынтымақтастықты дамыту және қорғаныс интеграциясын тереңдету мәселелері талқыланды. Қорытындысында 16 бірлескен құжатқа қол қойылды.
Құжаттар әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесінде бірлескен кезекшілікті, Каспий теңізінде Қазақстанның Әскери-теңіз күштерін құруға Ресейдің қолдауын, әскери кадрлар даярлау мен әскери-ғылыми саладағы ынтымақтастықты қамтыды. Сонымен қатар Ресейдің қолдауымен ТМД мемлекеттерінің терроризмге қарсы бірыңғай орталығын құру бастамасын іске асыру кезеңдері жүргізілді.
Екі ел мемлекеттік шекараны делимитациялау және өткізу пункттерінің тәртібін жетілдіру бойынша да жүйелі жұмыс атқарды.
Сынақ алаңдарын пайдалану және міндеттемелер
Әскери ынтымақтастықтың бір бөлігі ретінде Қазақстан Ресеймен өз аумағында орналасқан бірқатар нысандарды, соның ішінде 4-мемлекеттік сынақ алаңдары, Сарышаған, Ембі және өзге де объектілерді пайдалану туралы келісімдер жасасты. Бұл келісімдер 10 жыл мерзімге есептеліп, мерзімді ұзарту немесе тоқтату мәселесі тараптардың келісімімен шешілетіні көрсетілді.
Қаржылық тетік және есеп айырысу
Жалға беру төлемі жыл сайын 27,5 млн АҚШ долларын құрады. Оның едәуір бөлігі — 24,3 млн доллар — Ресей тарапынан қару-жарақ пен әскери техника жеткізуге және қазақстандық кадрларды жоғары әскери оқу орындарында оқытуға есептелді. Тек 3,2 млн доллар тікелей бюджетке түсті.
Қауіпсіздік, экология және нәтижелерді беру
Келісімдерге сәйкес, жалға алушы тарап сынақ алаңдарының инфрақұрылымын сақтауға, зымыран ұшыру кезіндегі қауіпсіздік шараларын қамтамасыз етуге, экологиялық талаптарды орындауға және ғылыми-техникалық сынақтардың қорытындыларын Қазақстанға беруге міндеттенді.
Қазақстан өз құқығын сақтай отырып, екіжақты келісім негізінде бұл нысандарды Қорғаныс министрлігінің мүддесінде де пайдалану мүмкіндігін бекітті.
XXI ғасырдағы стратегиялық серіктестік ұстанымы
Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы мәңгі достық және XXI ғасырдағы ынтымақтастыққа бағытталған декларацияда БҰҰ Жарғысының 51-бабына сүйене отырып, тараптар кез келген мемлекет немесе мемлекеттер тобы тарапынан екі жақтың біріне төнген қауіп-қатер мен агрессиялық іс-әрекеттердің алдын алу үшін барлық мүмкіндіктерді бірлесіп пайдаланатыны атап көрсетілді. Қажет болған жағдайда өзара көмек көрсету және бірлескен қорғаныс шараларын қабылдау қағидаты да осы құжатта бекітілді.
Негізгі түйін
Мәтінде сипатталған келісімдер мен тетіктер Қазақстанның қауіпсіздік архитектурасын қалыптастыруда, әскери әлеуетін нығайтуда және өңірлік тұрақтылықты сақтауда Қазақстан–Ресей ынтымақтастығына елеулі орын берілгенін көрсетеді.