Экологиялық қауіпсіздікті нығайтудың құқықтық негіздері
Қауіпсіздік ұғымы және экологиялық өлшем
Жеке адамның, қоғамның және мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері адамзат өркениетінің даму жолында ұзақ әрі күрделі тарихтан өтті. Қауіпсіздік — бірнеше саланы қамтитын кешенді ұғым. Жалпы қабылданған тұжырым бойынша, қауіпсіздік белгілі бір нысанның ішкі және сыртқы қатерлердің ықпалынан қорғана алу жай-күйін білдіреді.
Қатерлер әртүрлі сипатта көрінуі мүмкін, соның ішінде экологиялық сипаттағы қатер ерекше орын алады. Қазақстанда бұл бағыттағы мәселелерді шешуге мемлекеттік деңгейде тұрақты назар аударылып келеді. Нәтижесінде экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің бірқатар тетіктері қалыптасты: халықаралық міндеттемелер, құқықтық база және салалық бағдарламалар.
Негізгі анықтама
Қоршаған ортаның қауіпсіздігі — табиғи ортаның антропогендік және өзге де факторлардың қауіпті әсерінен қорғалу деңгейі.
Маңызды айырмашылық
Қоршаған ортаны қорғау — үдеріс; ал экологиялық қауіпсіздік — табиғатты ұтымды, кешенді пайдалану мен қорғау нәтижесінде қалыптасатын жағдай.
Шешуші шарт
Қажетті көрсеткіштерге қол жеткізу заң нормаларының тиімділігіне және олардың орындалуына тікелей байланысты.
Ұлттық қауіпсіздік жүйесіндегі экологиялық фактор
Тарих көрсеткендей, кез келген мемлекеттің азаматтарының әл-ауқаты ең алдымен оларды қоршаған табиғи ортаның қауіпсіздік дәрежесіне тәуелді. ХХ ғасырда қауіпсіздік ұғымында әскери өлшем басым болса, ХХІ ғасырда ұлттық қауіпсіздікке әскери емес факторлардың ықпалы күшейді. Солардың ішінде экологиялық фактордың орны ерекше.
Экологиялық қауіпсіздік — ұлттық қауіпсіздіктің стратегиялық негізгі құрамдас бөлігі. Тәуелсіздік кезеңінде осы бағыттағы алғашқы кешенді қадамдардың бірі ретінде 1996 жылғы 30 сәуірде Президенттің өкімімен «Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігінің тұжырымдамасы» мақұлданды. Бұл құжат экологиялық ахуалды жақсартуға арналған басымдықтарды, принциптерді, мақсаттар мен міндеттерді айқындады.
Қазақстанда экологиялық қатынастарды реттеудің құқықтық негізі белгілі деңгейде қалыптасты. Әсіресе, «Қоршаған ортаны қорғау туралы», «Ұлттық қауіпсіздік туралы», «Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы» және өзге де заңдардың маңызы зор.
Іске асырудағы негізгі түйткілдер
Тұжырымдама аясында бірқатар құқықтық шаралар жүзеге асқанымен, құжатта көзделген кейбір маңызды бағыттар толық орындалмай отыр. Бұл жерде мәселе тек нормаларды қабылдауда емес, олардың орындалуын қамтамасыз ететін басқару мен жауапкершілік тетіктерінің сапасында.
1) Басқару жүйесінің тиімді еместігі
Қоршаған ортаны қорғауды және табиғат пайдалануды басқару жүйесінде үйлесімсіздік сақталады. Экологиялық органдардың жергілікті атқарушы және өзге құрылымдардан жеткілікті тәуелсіздігі қамтамасыз етілмейінше, жүйелік өзгерістер күткен нәтижеге жеткізбейді. Практикада экономикалық мүдде экологиялық мүддеден жиі басым түседі.
Заң өздігінен іске аспайды: оның орындалуы талап етуші және бақылаушы субъектілердің нақты әрекетіне байланысты.
2) Норма мен қатынастар мазмұнының сәйкессіздігі
Реттеуші экологиялық заңдар мен нақты қоғамдық қатынастардың мазмұны өзара үйлеспеген жағдайда құқық нормалары декларативті сипат алады. Заң қоғамның ерекшелігіне сүйеніп, оның дамуына ықпал етуі тиіс. Тиімділік өлшемі — қоғамдық қатынастардың нақты реттелу нәтижесі.
3) Экологиялық жауапкершілік әлсіздігі
Экологиялық қауіпсіздік көбіне қоршаған ортаны қорғау туралы заңдардың нақты орындалуына тәуелді. Бұл жерде экологиялық жауапкершілік институтының орны ерекше. Әкімшілік санкциялар жұмсақ, материалдық жауапкершіліктің тетіктері жеткілікті жетілмеген. Мұндай база экологиялық қауіпсіздік мәселелерін толық шеше алмайды.
Жауапкершілік нормалары — өзге нормалардың іс жүзінде орындалуын қамтамасыз ететін негізгі тетік.
Не береді?
- Басқару жүйесін нақтылау және экологиялық органдардың дербестігін күшейту;
- Заңнаманы нақты қоғамдық қатынастармен үйлестіру;
- Экологиялық жауапкершілік пен залалды өтеу механизмдерін күшейту.
ХХІ ғасыр және экология: ұғым, дағдарыс, жауапкершілік
«Экология» термині және ғылым ретінде қалыптасуы
«Экология» терминін 1886 жылы австриялық ғалым Э. Геккель ұсынды. Ол тірі ағзалардың өзара байланысын және олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттейтін ғылымды экология деп атауды ұсынған.
Экология — тірі ағзалардың бір-бірімен байланысын және олардың қоршаған ортамен өзара әрекетін, табиғаттағы тепе-теңдік заңдылықтарын зерттейтін ғылым.
Бұл ғылымның маңызы ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап айқын күшейді: жаһандық экологиялық дағдарыстар мен апаттар экологиялық білімнің қажеттілігін алдыңғы қатарға шығарды.
Тепе-теңдік заңдылығы: шағын әрекеттің үлкен салдары
Табиғаттағы тепе-теңдік — қоректік тізбек пен түрлер арасындағы байланыстардың нәзік жүйесі. Көзге елеусіз көрінетін бір өзгеріс (мысалы, бір жәндіктің жойылуы) тозаңдану үдерісін бұзып, өсімдік санына әсер етуі мүмкін. Оның салдары одан әрі жануарлар тобына, жыртқыштарға, жалпы экожүйеге таралады.
Бұл мысал түсіндіру үшін келтіріледі, бірақ өмірде мұндай тізбекті салдарлар жиі кездеседі.
Киік мысалы: экологиялық сауатсыздықтың нақты көрінісі
Маңызы
- Еті — жеңіл әрі құнарлы тағам;
- Терісі — құнды шикізат;
- Мүйізі — фармацевтикалық шикізат ретінде бағаланады.
Қауіп факторлары
- Жыртқыштар санының бақылаусыз өсуі салдарынан қоректік қатынастардың өзгеруі;
- Браконьерлік және мүйіз үшін заңсыз ату;
- Табиғат заңдылықтарын елемеу, экологиялық сауаттың төмендігі.
Салдар
Аталық текелердің күрт азаюы көбею мүмкіндігін төмендетеді. Тепе-теңдік бұзылған жағдайда популяцияның қалпына келуі баяулайды, тіпті жойылу қаупі күшейеді. Киікті қорғауға қатысты Үкіметтің арнайы шешімдері қабылданғанымен, олардың тиімділігі көп жағдайда қоғамның экологиялық мәдениетіне тәуелді.
Қазақстандағы экологиялық қатерлер: ластану және радиациялық мұра
Қазақстан экологиялық проблемалардың күрделілігі бойынша ТМД елдері мен Шығыс Еуропада алдыңғы орындардың бірінде аталады. Негізгі қауіп-қатерлерге қалалар мен өнеркәсіп орталықтарындағы атмосфераның, жер үсті және жер асты суларының, сондай-ақ қоршаған ортаның өндірістік және тұрмыстық қалдықтармен ластануы жатады.
Ең қатерлі бағыттардың бірі — радиоактивті ластану. Бұрынғы әскери-өнеркәсіптік инфрақұрылымның ұзақ жылдарға созылған қызметі салдарынан мыңдаған шаршы шақырым аумақтың табиғи күйі бұзылып, бірқатар өңірлерде ластанудың жекелеген ошақтары қалыптасты.
Денсаулыққа әсері
- Қатерлі ісік, аллергиялық аурулардың көбеюі;
- Иммунитеттің әлсіреуі;
- Бұрын сирек кездескен немесе белгісіз болған сырқат түрлерінің көбеюі;
- Туа біткен кемістіктер қаупінің артуы.
Адам әрекетінің (антропогендік фактордың) қуаты соңғы жүзжылдықтарда күрт артты: өндіріс, кен өндіру, қалдықтардың жиналуы, ландшафттың өзгеруі, эрозия, сортаңдану және батпақтану сияқты құбылыстар кеңейді. Сондықтан экожүйелердің биотикалық факторларын, әсіресе антропогендік ықпалдың салдарын терең түсіну — уақыт талабы.
Қала экологиясы: көлік, өндіріс және күнделікті тәртіп
Қоршаған ортаның тазалығы — ортақ мәселе. Оны қорғау туралы қоғамдық іс-шаралар, көрмелер мен экобастамалар маңызды болғанымен, қалалық экологиялық ахуал көбіне күнделікті тұрмыстық және өндірістік тәртіптен басталады.
Автокөлік жөндеу шеберханаларының жауапкершілігі
Автокөлік жөндейтін шеберханалар көлікті тек техникалық тұрғыда жөндеп қана қоймай, оның қоршаған ортаны ластау деңгейін де бақылауға алуы тиіс. Өкінішке қарай, кейде «тез жөндеп шығару» қағидасы басым болып, қозғалтқыштың уытты шығарындылары жеткілікті тексерілмей қалады.
Жөнделген көлікті шығаруда түтін мен уытты газ көрсеткіштері — негізгі сапа өлшемдерінің бірі болуы керек.
Көліктің көп шоғырлануы және ауа сапасы
Таңертең және кешке көлік санының артуы — қала ауасының ластануын күшейтетін фактор. Тексеру тәжірибесінде уытты түтіні шамадан тыс көліктердің анықталуы жиі кездеседі. Мұндай шығарындылар жинақталып, атмосфераға түсетін қысымды арттырады.
Міндет ортақ: жекеменшік болсын, кәсіпорын көлігі болсын — уытты түтін шығаруды азайтуға жүйелі бақылау қажет.
Қарапайым, бірақ әсері зор дағдылар
- Күзде-көктемде жапырақ пен қоқысты кез келген жерде өртемеу, түтіннің таралуын болдырмау.
- Көліктердің техникалық жағдайын жүйелі тексеріп, түтін нормасын бақылау.
- Қалдықтарды сұрыптау, тұрмыстық қалдық мәдениетін қалыптастыру.
- Экологиялық білім беру бағдарламаларын тұрақты қолдау және жеке жауапкершілікті күшейту.
Қоршаған ортаны қорғау — тек мекемелердің немесе бақылаушы органдардың міндеті емес. Экологиялық заңдылықтарды елемеу орны толмас салдарға әкелуі мүмкін. Сондықтан табиғатты аялайтын, экологиялық сауатты, жауапкершілігі жоғары азаматтарды тәрбиелеу — білім беру ұйымдарының да, қоғамның да негізгі міндеттерінің бірі.