Қазақша рефераттар

Әдістемелердің сипаттамасы мен қолдану аясы

К. Томастың қайшылықты жүріс-тұрыс стилін анықтау әдістемесі

К. Томас сұрақтамасында қайшылықты жағдайдағы жүріс-тұрыстың үйреншікті формалары әртүрлі нұсқада сипатталады. Әр шкала бойынша жиналған ұпайлар есептеліп, адамның конфликт жағдайындағы негізгі жүріс-тұрыс тенденциясы анықталады.

Негізгі 5 стиль

  • Ынтымақтастық (collaboration)
  • Келісімге келу (compromise)
  • Қашу (avoidance)
  • Бейімделу (accommodation)
  • Бәсекелестік (competition)

1) Ынтымақтастық стилі

Бұл стиль басшының нәтижеге жетуге бағытталған белсенді ұстанымымен сипатталады. Бәсекелестікке қарағанда, басшы тек өз мүддесін алға шығармай, пікір қайшылығын конструктивті түрде талқылап, көбіне бағынушылардың көзқарасын ескереді.

Қай кезде тиімді?

  • Мәселені шешу екі тарап үшін де маңызды болғанда.
  • Тараптар арасында тығыз, өзара тәуелді байланыс болғанда.
  • Билік тең бөлінген жағдайда.

2) Келісімге келу стилі

Мұнда басшы бағынушылармен қарым-қатынасты қалыпқа келтіруге ұмтылады: олардың пікірін ескеріп, екі тарапқа да қолайлы ортақ шешім табуға тырысады.

Қай кезде тиімді?

  • Екі тараптың билігі шамалас болғанда.
  • Шешімді тез қабылдау қажет болғанда.
  • Уақытша шешімге келісуге болатын кезде.
  • Жақсы қарым-қатынасты сақтағыңыз келгенде.
  • Алдын ала қойған мақсатыңызды қайта қарастыруға дайын болғанда.

3) Қашу стилі

Бұл стиль жауапкершіліктен бой тартумен сипатталады: адам жазадан немесе салдардан қорқып, өз бетінше шешім қабылдаудан қашады. Көбіне табысқа жетуге деген ішкі мотивация төмен болады.

Қай кезде тиімді?

  • Шиеленіс деңгейі өте жоғары болып, оны шұғыл төмендету қажет болғанда.
  • Шығын маңызды емес болып, күш-қуатты босқа жұмсағыңыз келмегенде.
  • Уақыт ұту қажет болғанда.
  • Жағдайдың пайда әкелмейтінін алдын ала білсеңіз.
  • Өзіңіздің билігіңіз шектеулі болып, қарсы тараптың мүмкіндігі басым болғанда.

4) Бейімделу стилі

Мұнда адам басқару мақсаты тұрғысынан белсенділік танытпайды, нәтижеге жетуге онша мүдделі емес. Мұндай стильді ұстанатындар конфликт жағдайынан да, жауапкершіліктен де қашуға бейім.

Қай кезде тиімді?

  • Жағдай сіз үшін аса маңызды болмаса немесе эмоциялық тұрғыда «әлсіретуі» мүмкін болса.
  • Қарым-қатынасты сақтап қалу басым мақсат болғанда.
  • Билік сіздің жағыңызда болмаған кезде.
  • Жеңіске жету ықтималдығы төмен болған жағдайда.

5) Бәсекелестік стилі

Бұл стиль өте жоғары белсенділікпен сипатталады: адам мақсатқа жету үшін шешімді жылдам қабылдайды және өз ұстанымын табанды қорғайды.

Қай кезде тиімді?

  • Белгілі бір билік немесе ресурстар сіздің қолыңызда болғанда.
  • Шығын сіз үшін өте маңызды болғанда.
  • Шешімді жедел қабылдау қажет болғанда.
  • Балама таңдау жоқ, жоғалтатын нәрсе қалмаған жағдайда.
  • Дағдарыс жағдайында нақты шешім талап етілгенде, әрі сізде оны іске асыратын өкілеттік болғанда.
  • Таныс емес шешімді қабылдау керек болып, сонымен қатар билік сіздің қолыңызда болғанда.

«Тұлғаның конфликтілік деңгейін анықтайтын» тест

Бұл тест әрбір зерттелушінің конфликтілік деңгейін бағалауға мүмкіндік береді. Тест 14 сұрақтан тұрады, әр сұрақта 3 жауап нұсқасы ұсынылады.

Конфликтілік дамудың 9 деңгейі

  1. 1 Өте төмен
  2. 2 Төмен
  3. 3 Орташадан төмен
  4. 4 Орташадан сәл төмен
  5. 5 Орташа
  6. 6 Орташадан сәл жоғары
  7. 7 Орташадан жоғары
  8. 8 Жоғары
  9. 9 Өте жоғары

Ескерту: деңгейлер кестесі қосымша материалда беріледі (Қосымша 1).

Арт-терапиялық тренинг сабақтары және оларды жүргізу жолдары

Арт-терапиялық тренингтер қатысушылардың конфликтіні түсінуіне, эмоцияны реттеуіне және қарым-қатынаста конструктивті тәсілдерді қалыптастыруына бағытталады.

Сабақ №1

Тақырып

Арт-терапия туралы ақпарат беру, шығу тарихы мен негіздері туралы мәлімет ұсыну.

Мақсаты

Жаттығулар арқылы конфликт деңгейін төмендетуге көмектесу.

Сабақ №3

Тақырып

Кедергілерді жеңу.

Мақсаты

  • Конфликт себептерін анықтауға үйрету.
  • Өзіне және басқаларға деген қатынасын бағалай білуге үйрету.
  • Өзінің жағымды қырларын көріп, бағалай білуге үйрету.

Сабақ құрылымы

  1. 1 Алғысөз
  2. 2 Конфликт жағдайлары және оларды талдау
  3. 3 Тест
  4. 4 Жаттығу
  5. 5 Қорытынды

Құрал-жабдықтар

Тақта, бор, қалам, дәптер, түрлі-түсті қаламдар, түрлі-түсті қағаздар, А4 және А3 форматындағы қағаздар және т.б.

Алғысөз (жүргізушінің кіріспе сөзі)

«Бүгінгі сабақта біз қарым-қатынаста кездесетін қиындықтарды көріп, түсінуге үйренеміз. Бұл қиындықтар мінез ерекшеліктеріне байланысты ма, әлде конфликт себептері басқа факторларда ма — соны анықтаймыз. Конфликттің негізгі себебі — қарым-қатынастағы екі адамның ойлары мен қызығушылықтарының қарама-қайшылығы. Алайда мұндай жағдай әрқашан конфликтке ұласа бермейді: көбіне тараптар ортақ шешімге келуі мүмкін. Қарым-қатынаста конфликт туындататын факторларды біз “кедергілер” деп атаймыз.

Қазір сіздерге екі конфликт жағдайын шағын көрініс ретінде ұсынамын. Бірінші көрініске 3 адам (2 ұл, 1 қыз), екіншісіне 2 ұл қатысады. Екі көріністен кейін бәріміз бірге талдау жасап, конфликт себептерін анықтаймыз».

Конфликт жағдайлары және талдау

Жүргізуші алдымен бірінші, кейін екінші жағдайды оқиды (қосымша материалда беріледі). Қатысушылар көріністі ойнап болғаннан кейін, жүргізуші көрермендерден: «Сіздердің ойларыңызша, мұндай жүріс-тұрысқа не себеп болды?» — деп сұрайды. Барлық жауаптар тақтаға жазылады.

Мысал: 1-жағдай бойынша жиі айтылатын себептер

  • Ұялшақтық.
  • Қабылданбай қалудан қорқу.

Мысал: 2-жағдай бойынша жиі айтылатын себептер

  • Шыдамсыздық.
  • Ашушаңдық.
  • Бір-бірін түсінбеушілік.

Қорытынды: конфликт туындататын негізгі кедергілер

  • Өзіне деген сенімнің төмен болуы.
  • Коммуникативті дағдылардың жеткіліксіздігі.
  • Мінездің кейбір ерекшеліктері (шыдамсыздық, конфликтілік және т.б.).

Эксперименттік зерттеу барысы

Зерттеу жұмысына ЖОО-ның қазақ және орыс бөлімінде оқитын студенттер қатысты. Жалпы саны — 40 адам (20 қазақ тобы, 20 орыс тобы). Қатысушылардың жасы 18–20 жас аралығында болды.

Алдымен екі топқа да «Тұлғаның конфликтілік деңгейін анықтайтын» тест және К. Томастың «Конфликттегі жүріс-тұрыс стратегиясы» әдістемесі жүргізілді. Осылайша тренингке дейінгі бастапқы көрсеткіштер жиналды.

Тренингке дейін қойылған сұрақтар

  1. 1 Конфликт дегеніміз не?
  2. 2 Сіздің өміріңізде конфликт болды ма?
  3. 3 Конфликт кезінде өзіңізді қалай ұстайсыз?
  4. 4 Конфликт сізге қалай әсер етеді?
  5. 5 Сізде конфликт көбінесе кіммен болады?
  6. 6 Егер сіз конфликтке түссеңіз, бірінші болып кешірім сұрайсыз ба?

Жиі болатын аймақтар

  • Құрдастарымен 50%
  • Ата-анамен 30%
  • Мұғалімдерімен 20%

Байқалған жалпы үрдістер

  • Қатысушылардың басым бөлігі (85%) конфликт кезінде өзін агрессивті және шыдамсыз ұстайтынын көрсетті.
  • Конфликт мазасыздану деңгейін арттырып, тұлғалық-эмоционалдық сфераға жағымсыз әсер ететіні байқалды.
  • Әдістемелер екі рет қолданылды: тренингке дейін және тренингтен кейін (өзгеріссіз нұсқада).

Одан кейін тренинг сабақтары өткізілді. Жалпы саны — 9 сабақ. Сабақтар кең әрі жабық кабинетте жүргізілді, ал ұзақтығы жағдайға қарай өзгеріп отырды.

Тренинг сабақтарының мазмұны (таңдамалы сипаттама)

Үшінші сабақ: «Кеңістікте сурет салу»

Сабақ барысында бірнеше конфликт жағдайы ұсынылады. Қатысушылар сол жағдайларды бейнелеп, кейін ортақ талдау жасайды. Жаттығуды топпен де, жұппен де орындауға болады.

Негізгі мақсат

  • Конфликт себептерін анықтауға үйрену.
  • Өзінің жағымды қырларын көру және бағалау.

Ұйымдастыру ерекшелігі

Топпен орындағанда қимыл және оның қарқынының сипатын арт-терапевт ұсынады, кейін бұл бастама қалау бойынша топ мүшелеріне берілуі мүмкін.

Төртінші сабақ: «Соқыр және жетекші»

Қатысушылар жұпқа өзара келісім арқылы немесе кездейсоқ түрде бөлінеді. Кездейсоқ бөлу үшін қатысушылар көзін жұмып, тыныштықта кеңістікте баяу қозғалады: «соқыр» кіммен бірінші соқтығысса, сол адам «жетекші» болады.

Негізгі екпін

Вербалды емес әрекеттесу. Рөлдер ауыстырылып, жаттығу бірнеше нұсқада қайталанады. Соңында жұпта және топта алынған тәжірибе, соның ішінде өзара сенім тәжірибесі талқыланады.

Бұл сабақтың негізгі идеясы: әр конфликт жағдайында позитивті шешім табуға болады.

Бесінші сабақ: «Балалық шаққа саяхат»

Қатысушылар жасөспірімдік шақтың негізгі психологиялық ерекшеліктерін түсініп, ерте еске түсірулердің бейнелері мен сөздерін шығармашылық түрде зерттейді. Балалық шақ естеліктері адамның ішкі әлемін айқындауға және сезімдерді танып-білуге түрткі болады.

Жаттығу нұсқалары

  • Жазбайтын қолмен балалық шақтағы ең жарқын естелікті салу.
  • Жазбайтын қолмен балалық шақтағы ең белгілі (маңызды) оқиғаны салу.

Ұсынылатын материалдар

Жұмсақ бейнелеу құралдары (балауыз борлар, пастель) және үлкен форматтағы қағаз (А3 және одан үлкен).

Оң қолмен жазатын адамдардың сол қолмен сурет салуы қабілет шекарасын кеңейтіп, сананың бақылауын әлсіретіп, сезімге жақындауға көмектеседі. Бұл үдерісте балалық қорқыныштар немесе күшті эмоциялар көрінуі, сондай-ақ жаңа шығармашылық бейнелер пайда болуы мүмкін.

Талқылауда мына сұрақтарға назар аудару маңызды: бұл естеліктің неге дәл қазір еске түскені, бейнелермен жұмыс барысында адамның өзін қалай сезінгені және қазіргі күйіне әсері. Сондай-ақ естеліктің автордың өміріне және қоршағандармен қарым-қатынасына ықпалы қарастырылады.

Келесі сабақтарда балалық естеліктер тақырыбы мына бағыттарда жалғасуы мүмкін: «Ең есте қалған оқиға», «Балалық құпия», «Мен — кішкентай бала», «Мен кішкентай кезімде…» және т.б.

Негізгі идея: өзін-өзі бақылау және басқаларды түсіну — конструктивті жүріс-тұрыстың алғышарттары.

Алтыншы сабақ: «Пайдалы кеңес»

Бұл сабақ қатысушылар туралы қосымша диагностикалық мәлімет жинауға көмектеседі. Алдын ала түрлі түсті қағаздан үшбұрыш, төртбұрыш және дөңгелек пішіндері дайындалады. Қатысушы тек көңіл-күй түсін ғана емес, соған сәйкес пішінді де таңдай алады.

Таңдалған белгі киімге жапсырылады және психолог үшін индикатор қызметін атқарады. Эмоцияның тренинг барысында өзгеруі кейде пішіннің өзгеруі арқылы да байқалады.

Негізгі идея: шиеленісті жағдайдан абыроймен шығу — әркімнің өз қолында.

Жетінші сабақ: «Шаг навстречу другому»

Бұл сабақта қатысушылар конфликт жағдайында бір-біріне достық қол ұшын беруге, қолдауға ұмтылады. Мақсат — адамдармен жақсы қарым-қатынас орнату дағдыларын дамыту және топ ішінде жағымды эмоциялық ахуалды күшейту.

Сегізінші сабақ: «Менің көңіл-күйімнің түсі»

Бұл жаттығу диагностикалық мәлімет алуға және қатысушыларды эмоциялық күйінің ұқсастығына қарай кіші топтарға бөлуге қолданылады.

Кабинет кеңістігі шартты түрде сегіз түсті аймаққа (Люшер түстері бойынша) бөлінеді. Әр аймақтың ортасына сол түсті матамен жабылған текше немесе орындық қойылады. Қатысушылар кеңістікте жүріп, көңіл-күйіне сәйкес келетін түсті аймақта тоқтайды.