Өскемен уезі мен қаласындағы кеңес Өкіметінің орнауының, азаматтық
Ғасыр басындағы уездік қала: Өскеменнің саяси ахуалы
ХХ ғасырдың басында уездік қала Өскемен саяси тартыстар мен пікірталастардың маңызды орталықтарының бірі болды. Қалада меньшевиктер мен эсерлер ұйымдары жұмыс істеді, кейін кадет партиясының да ұйымы құрылды. Бұған қоса, Өскемен алдымен декабристердің, ал ХІХ ғасырдың 70–80-жылдарынан бастап әртүрлі бағыттағы саяси жер аударылғандардың тұрақты мекеніне айналды.
Саяси жер аударылғандар және қоғамдық өмір
1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін Өскеменге Ресейдегі азаттық қозғалысына қатысқан шамамен жиырмаға жуық адам жер аударылды. Олар халық ағарту, мәдениет және білім беру салаларына белсене араласты. Олардың қатарында Е.П. Михаэлис, қала басқарушысы болған О.Ф. Костюрин, ғалым А.Н. Федоров, И.В. Емельянов, сондай-ақ поляк саяси жер аударылғандары Артишевский, Залевский және басқалар болды.
Аталған қызмет түрлері патша өкіметінің жергілікті басшылығы тарапынан қатаң бақылауда ұсталды. Дегенмен қала тұрғындары мен өнеркәсіп жұмысшылары арасындағы саяси пікірталас күшейіп, төңкерістік белсенділік біртіндеп артты.
1917 жыл: Кеңестердің құрылуы және қос өкімет
1917 жылдың наурызында Өскеменде жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңесі құрылды. Кеңес мәжілістерінде сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу мәселесі қаралды. Сондай-ақ Петроградтың тапсырмасымен ағылшын концессионерлері ұйымдастырған Риддердегі ең бай шахтаның суға батырылуы жөніндегі тексеріс қорытындылары талқыланды.
Қос өкімет жағдайы
Бүкіл елдегідей, қалада да қос өкімет қалыптасты: бір жағынан жұмысшылар мен солдат депутаттарының Кеңесі, екінші жағынан Уақытша үкімет құрған билік органдары — земство және қайта сайланған дума басшылығы.
Эсерлер жұмысшылардың жеткілікті деңгейде ұйымдаспағанын пайдаланып, Кеңестегі көпшілік орындарды иеленді және басқарушылық қызметтерге жетекшілік етті.
Қазан төңкерісінен кейін: большевиктік ұйымның қалыптасуы
Қаладағы саяси шиеленістің күрт үдеуі 1917 жылғы қазан айында Петроградта большевиктердің қарулы жолмен билікке келуімен байланысты. «Бітім туралы» және «Жер туралы» декреттер Өскемен тұрғындарының едәуір бөлігінің көңілінен шықты. Осы кезеңнен бастап қалада большевиктік ұйымды құру үдерісі басталды.
Ұйымдастырушылар және әлеуметтік база
Я.В. Ушановтың бастамасымен бытыраңқы большевиктік топтарды біртұтас қалалық ұйымға біріктіру қолға алынды. Ұйымдастырушылар қатарында Я.В. Ушанов, Т.И. Карманов, Д.Я. Ослопов, Беспаловтар (Иван, Александр, Михаил) және басқа белсенділер болды.
1917 жылдың қазан–қараша айларында Өскемен большевиктер ұйымының негізі қаланды. Оның құрамына бұрынғы майдангерлер, жергілікті әскери бөлімнің солдаттары, теміржол жұмысшылары және басқа да әлеуметтік топ өкілдері кірді.
Д.Я. Ослопов естелігінен
«Бізде идеялық басшылық болған жоқ. Ушановтың келуімен кеңес депутаттары билігін ұйымдастыру жұмыстары бірден тиісті жолға түсті. Қаладағы кеме айлағы ауданында, Үлбінің арғы жағындағы аймақтарда жиындар өте бастады. 1917 жылдың желтоқсан айында құрылтай жиыны өткізіліп, онда РСДРП (б) Өскемен ұйымы құрылды».
1918 жыл: билік үшін күрес және Кеңес өкіметін орнықтыру
Қаладағы билікті қолға алып, өңірде Кеңес өкіметін орнықтыру мақсатымен Петроградта арнайы дайындықтан өткен большевик Я.В. Ушанов Өскеменге жіберілді. Оның алдына қысқа мерзім ішінде қалада және тұтас уезде большевиктік билік құрылымдарын қалыптастыру міндеті қойылды.
16 ақпан мәжілісі: жоспар және шешім
1918 жылғы 16 ақпанда (құжаттарда ескі стильмен) большевиктердің қалалық ұйымы мәжіліс өткізіп, буржуазиялық үкіметті құлату мәселесін қарастырды. Ушанов төңкеріс жасау жоспарын таныстырып, қысқа әрі өктем қаулы қабылданды:
- 27 ақпанға дейін буржуазиялық үкіметті құлату үшін 26 ақпанға дейін барлық дайындық жұмыстары аяқталсын.
- Буржуазиялық мемлекет құлатылғаннан кейін, Кеңестер құрылтайын шақырғанға дейін Ушанов, Машуков, Карманов, Рябов, Давыдов бастаған төңкерістік штаб құрылсын.
- Антоновқа 20.02-не дейін кандидаттарды анықтау міндеттелсін.
Бұл шешімдер Өскемен қаласы мен уезіндегі большевиктік ұйымның, елдің өзге өңірлеріндегідей, билікке қарулы төңкеріс арқылы жетуді жоспарлағанын көрсетеді.
14 наурыздағы шеру және шешуші дауыс
14 наурыз күні ауа райының қолайсыздығына қарамастан, мыңдаған адам көшелермен жүріп, халық үйіне жиналды. Бұл Өскемендегі алғашқы жаппай көпшілік қатысқан шеру болды. Жиынды Ушанов ашты.
Жиында эсерлер большевиктердің Кеңес өкіметін құру туралы ұсынысын қате деп дәлелдеуге тырысты. Офицерлер сөз сөйлеп, большевиктерге қарсы шықты, уақытша кеңес мүшелерін «өздерін-өздері ұсынушылар» деп атады. Соған қарамастан қатысушылардың басым көпшілігі Кеңес өкіметін қолдап дауыс беріп, большевиктер ұсынған уақытша өкімет мүшелерін бекітті.
10 сәуір: уездік құрылтай
1918 жылдың 10 сәуірінде кеңестердің І уездік құрылтайы өтті. Онда уездік жұмысшы, солдат, шаруа, қазақ және қырғыз Кеңестерінің құрамы сайланды.
Құрылтайда Өскемен уезі атқару комитетінің төрағалығына Я.В. Ушанов сайланды.
Азаматтық тартыс: ақ күштердің шабуылы және қанды жазалау
Мамыр айының соңында подполковник Виноградский бастаған ақ казактардың шабуылы басталды. 1918 жылдың қараша айының басында атаман Анненковтың казак отряды «Моңғол» пароходының төменгі қоймаларында Я.В. Ушанов бастаған Кеңес өкіметінің ең белсенді отызға жуық мүшесін азаптады.
Ушановтың қаза болуы
Мұрағат деректерінде Ушановтың ерекше азаптаумен өлтірілгені айтылады: одан жауап алынып, жараланған күйінде су киізге оралып, кеме пешіне тірідей жағылғаны көрсетіледі. Ушановтан кейін Өскемен уезіндегі большевиктер партиясы комитетінің төрағасы Антонов та отқа жағылғаны баяндалады.
Құжаттардағы тағы бір дерек
Мұрағат құжаттарына сәйкес, Семей қаласына жеткізілгеннен кейін «өлім вагонындағы» жиырма сегіз саяси тұтқын Ертіс жағалауына шығарылып, түгелдей атылған, ал денелері мұзды суға тасталған.
Түйін
Өскеменде Кеңес өкіметінің орнауы күрделі саяси бәсекелестік, қос өкімет кезеңі, қарулы қақтығыс және азаматтық тартыстың қатігез салдарларымен қатар жүрді. Бұл оқиғалар уездік қаланың ХХ ғасыр басындағы тарихи беталысын айқындаған шешуші кезеңдердің бірі болды.