АРОНҰЛЫ СҮЙІНБАЙ
Аронұлы Сүйінбай (1815–1898): айтыстың алдаспаны
Аронұлы Сүйінбай (1815–1898) — қазақтың әйгілі ақыны, айтыс өнерінің майталман жүйрігі. Ол Алматы маңындағы Жамбыл ауданына қарасты Қарақыстақ елді мекенінде дүниеге келіп, сол өңірде өмір сүрді. Шыққан тегі — Ұлы жүз Шапырашты тайпасының Екей руы.
Шежіре мен тектік сабақтастық
Шежіре дерегі бойынша, арғы атасы Күсеп — дәулескер қобызшы болған. Күсептен Арон, одан Сүйінбай туған. Сүйінбайдың Малыбай, Бағыжан, Жетібай есімді ұлдарынан тараған ұрпақ өсіп-өнген.
Өнер ортасы және ақындықтың ерте оянуы
Сүйінбайдың ақындық дарынының алтын бесігі — ел ішіндегі ежелден қалыптасқан өнерпаздық дәстүр. Әсіресе, сөз өнерін әспеттеген орта оның талабын жастайынан ұштап, төңірегіне ерте танытты.
ЕЛ АУЗЫНДАҒЫ ДӘСТҮР СИПАТЫ
«Екейде елу бақсы, сексен ақын,
Жаратып мінеді екен ерттеп атын.
Қобызға домбырасы үнін қосып,
Гулейді жын қаққандай кешке жақын».
Бұл шумақ сол ортаның ән-күй мен өлең-жырды айрықша дәстүр еткенін аңғартады.
АҚЫННЫҢ ІШКІ СЕЗІМІ, ТҮС ӘСЕРІ
«Атыңнан айналайын Қызыр бабам,
Түсімде таңға жуық келді маған.
Білмеймін “өлең” деді, “көген” деді,
Сайрауық құстар келіп төнді маған».
Бұл жолдар оның ақындық қуатының ерте оянғанын, өнерге деген жауапкершілікті ішкі түйсікпен қабылдағанын танытады.
Әлеуметтік үн, турашыл мінез, ұтқыр образ
Сүйінбайдың даңқын кең жайған, ауыздан-ауызға тараған туындыларының бір бөлігі өз дәуіріндегі хан-қара, би-төре, бай-манаптарға, сондай-ақ көз көрген замандастарына қарата айтылған. Бұл өлеңдер бір жағынан елдің мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтын табанды да турашыл азаматтың бейнесін танытса, екінші жағынан ойды ұрымтал образбен, ұтқыр түйінмен жеткізетін тегеурінді ақындық қарымды айқын көрсетеді.
СЫН МЕН САРКАЗМ
«Хан емессің, күйіксің,
Қалың елді айдап жеп,
Теріңе зорға сиыпсың.
Ұры-қар ы, залымның,
Жаныңа бәрін жиыпсың…
Дүниені жұтса тоймайтын,
Түпсіз жатқан ұйықсың,
Қадірің жоқ халыққа,
Аққан судай сұйықсың».
Құнарлы сөз, кесек ой, келелі уәж Сүйінбай поэзиясына эпикалық қарым мен көркемдік қуат дарытты. Әсіресе, айтысқа түскенде ол қынынан суырылған қылыштай жарқылдап, туа біткен дарынымен біте қайнасқан әсер қалдырады.
Айтыстағы тұлғалық өріс
Майлықожамен, Тезек төремен, Қатағанмен, Арыстанбекпен айтыстары — сөз сайысында шашасына шаң жуытпайтын жүйріктің айғағы.
Айтыс өнерін биіктету
Сүйінбай поэзиясы арқылы қазақ айтысының өрісі ұзарды, тақырып аясы кеңейіп, қоғамдық мазмұны тереңдей түсті.
Эпикалық мұра және жыраулық қуат
Эпикалық қарымдағы ақын ретінде Сүйінбай халықтың әртүрлі жыр-дастандарын таңды таңға ұрып айтып, «Манас», «Көрұғлы», «Рүстем дастан», «Тотынама» секілді туындыларды шығармашылықпен өзінше жырлаған. Сұраншы, Сауырық батырлар туралы циклді өлеңдері мен толғаулары — нағыз эпик ақынның өресін танытатын өлмес мұра.
Бейнелеу жүйесі: асқақ рух, алапат теңеулер
Бұл жырларда ежелгі эпосқа тән асқақ рух пен қуатты теңеулер қарша борайды. Ақын батыр тұлғасын «лашын құстай түйілген, ақ тұйғындай шүйілген» деп даралап, дұшпан бейнесін «отыз жылдай алысқан, қырық жылдай шабысқан» деп жыраулық тегеурінмен суреттейді.