Ильминскийдің өмірік жолы және педагогикалық жүйесі
Өмірбаяны және алғашқы білім жолы
Николай Иванович Ильминский 1822 жылы 21 сәуірде Пенза қаласында дүниеге келді. 1836–1842 жылдары Пензадағы семинарияда оқыды. Оны бітіргеннен кейін 1842 жылы Қазан қаласына келіп, академияға оқуға түседі.
1846 жылы академияны үздік аяқтаған Ильминский осы оқу орнында жаратылыстану және түркі-татар тілдері пәндерінен сабақ беретін мұғалім ретінде қалдырылды. Жұмысқа деген ықыласы мен ғылыми-зерттеу ісіне бейімділігінің нәтижесінде 1847 жылы оған осы академияның әкімшілік қызметі мен бакалавр атағы берілді.
Негізгі деректер
- Туған жылы: 1822
- Білім алған жері: Пенза семинариясы (1836–1842), Қазан академиясы (1842–1846)
- Қызметі: мұғалім, шығыс тілдерінің оқытушысы
Шығыс елдеріндегі ғылыми сапар және тілдік ізденістер
1851 жылғы 26 маусымнан 1854 жылғы 14 маусымға дейін Ильминский Сирияда, Палестинада және Египетте болып, Константинополь, Дамаск, Каир сияқты қалалардың ірі кітапханаларының, оқу орындарының және ғылыми мекемелерінің жұмысымен танысты. Осы сапар барысында араб және парсы тілдерін үйренді.
Бұл ғылыми іссапар Н. И. Ильминскийдің Шығысты тереңірек тануына зор ықпал етті. Бұрыннан татар тілін білетін ол енді шығыс халықтарының мәдениетін, этнографиясын және тілдерін жүйелі түрде зерттеуге кірісті.
Академиядағы қызметі және бетбұрыс кезең
1857 жылдан бастап Н. И. Ильминский академияда шығыс тілдерінен лекциялар оқи бастады. Сол жылы ғылыми кеңес оған экстраординар профессор атағын берді. Алайда көп ұзамай академия ректорымен ортақ мәмілеге келе алмай, профессорлық қызметін тастап, біржола кетеді.
Лекциялар
Шығыс тілдерінен дәріс оқып, академиялық ортада танылды.
Қызметтен кетуі
Басшылықпен келіспеушілік кәсіби бағытын өзгертуге түрткі болды.
Қазақ тіліне бетбұрыс және әліпби тәжірибесі
В. В. Григорьев Ильминскийге қазақ тілін үйрену жолдарын түсіндіріп, ең алдымен Шекара комиссиясы жанындағы қазақ мектебін 1857 жылы бітірген қазақ жігіттері Құлбеков, Қоспақов және Бахтияровпен таныстырды. Григорьев өзі жазған бірқатар қатынас қағаздарын Ильминскийге беріп, аталған жігіттердің көмегімен оларды таза қазақ тіліне аударуды тапсырды.
Осылайша Ильминскийдің қазақ тілін меңгеруіне жол ашылып, ол орыс әліпбиін қазақ жазуына қолдану тәжірибесін пайдалана бастайды. Бұл жаңалық қазақ даласына тез тарап, әр өңірде аудармашы болып жүрген қызметкерлер Н. И. Ильминскийге жиі келіп, оның тәжірибесін мұқият үйрене бастады.
Ерекше назар аударатын тұстар
Қазақ тілін практикалық аударма арқылы меңгеруі — әдістемелік тұрғыдан маңызды қадам.
Орыс әліпбиін қолдану тәжірибесі қазақ даласында кең тараған кәсіби ортаға әсер етті.
Каспий маңы экспедициясы және далалық материалдар
1859 жылы Каспий теңізі жағалауын зерттеп, картаға түсіру мақсатында бас штабтың полковнигі В. Д. Дандевиль бастаған экспедиция жолға шықты. Н. И. Ильминский осы экспедиция құрамына аудармашы ретінде енді.
Жол-жөнекей жергілікті қазақ, түрікмен сияқты халықтармен кездесулерде экспедиция мүшелері пікір алысқанда, арада аудармашы ретінде көбіне Ильминский жүрді. Ол түрікмен тілінен бірқатар материалдар жинап, экспедиция туралы жазбаша құжаттар да қалдырды.