Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт – азаттық көтеріліс
Соғыс жағдайы және отарлық қысымның күшеюі
1914 жылы басталған Бірінші дүниежүзілік соғысқа патшалық Ресейдің қатысуы империя халықтарына аса ауыр қасірет әкелді. Әлеуметтік және ұлттық езгі күшейіп, шет аймақтарда патша шенеуніктерінің басынушылығы мен зорлық-зомбылығы бұрынғыдан да өршіді.
Қазақстанда жерді тартып алу, әсіресе Сырдария облысының солтүстік-шығыс аудандарында, Жетісу облысының оңтүстігінде және өзге өңірлерде жаппай жалғасты. Тек Жетісу облысының өзінде соғыстың алғашқы үш жылы ішінде 1 800 000 десятина ең шұрайлы жайылымдық және егістік жер тартып алынды. Ал жердің заңды иелері — қазақтар — шаруашылыққа жарамдылығы төмен, тіпті мүлде жарамсыз шөл және шөлейт аймақтарға күштеп көшірілді.
Тартып алынған жерлер патша офицерлеріне, шенеуніктерге, дінбасыларға, казак әскерлеріне, сондай-ақ Ресей мен Украинадан қоныс аударған шаруаларға үлестірілді. 1916 жылдың ортасына қарай қазақ халқынан тартып алынған жер көлемі 45 миллион десятинаға жетті.
Салық ауыртпалығы және тұрмыстың күрт нашарлауы
Соғыс шикізатты, азық-түлікті, малды және басқа да материалдық байлықтарды орасан көлемде жұтты. Соның салдарынан қазақ халқының иығына жаңа міндеткерліктер мен алым-салықтар түсті: міндетті түрде ет тапсыру енгізілді, мемлекет қажеті үшін мал жаппай еріксіз алынды, әрбір үйден жаңа соғыс салығы жинала бастады.
Сонымен бірге земстволық салымдар, болыс басқарушыларын «бағып-қағуға» арналған алымдар, жол салығы және басқа төлемдер мөлшері артты. Соғыс басталғаннан кейін жергілікті халыққа салынатын салықтар 3–4 есе, ал кейбір жағдайларда 15 есеге дейін көбейді.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің алғышарттары
1916 жылы таптық және ұлттық езгінің, соғысқа деген өшпенділіктің күшеюі жаппай сипат алды. Соғыс елдегі жалпыұлттық дағдарыстың пісіп-жетілуін жеделдетті. Соның айқын көрінісі — Қазақстан мен Орта Азияның дерлік барлық аймақтарын қамтыған 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс.
Көтерілістің негізгі себептері әлеуметтік-экономикалық және саяси факторлар болды: орталық езгінің күшеюі, жерді тартып алу, салықтар мен алымдардың өсуі, еңбекшілерді қанау, жергілікті халықтарға қатысты царизмнің орыстандыру саясаты, соғыс салдарынан бұқара тұрмысының күрт нашарлауы.
25 маусым жарлығы: көтерілістің тікелей сылтауы
Көтерілістің бұрқ ете түсуіне тікелей сылтау болған оқиға — патшаның 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығы. Жарлық бойынша Қазақстан, Орта Азия және ішінара Сібірдің 19–43 жас аралығындағы «бұратана» ер азаматтары армияның тыл жұмыстарына шақырылуға тиіс еді.
Жоспарланған мобилизация
Қазақстан мен Орта Азиядан — 400 000 адам, оның ішінде далалық облыстардан — 100 000-нан астам, Жетісудан — 87 000 адам алу көзделді.
Тылдағы жұмыстар
Еріксіз алынғандар әрекеттегі армия аудандарында қорғаныс құрылыстарын салуға және әскери байланыс жолдарын жасауға жұмылдырылмақ болды.
Алғашқы толқулар және тізім жасаудағы әділетсіздік
Шілденің басында Қазақстанның көптеген аймақтарында стихиялық бас көтерулер басталып, көп ұзамай қарулы көтеріліске ұласты. Халық наразылығының алғашқы соққысы тыл жұмыстарына шақырылатындардың тізімін жасаған болыс басқарушыларына, ауыл ағамандарына және патша әкімшілігінің төменгі қызметкерлеріне тиді.
Қазақтардың метрикалық куәліктерінің жоқтығын пайдаланып, тізімге жасына қарамастан кедейлерді енгізу, ал байлардың балаларын пара арқылы босату кең тарады. Бұл жүйе іс жүзінде жаппай парақорлық пен қызмет бабын теріс пайдаланушылықты күшейтті.
Бұған қоса патша өкіметі лауазымды адамдардың, болыстық-селолық басқарушылардың, жергілікті полицияның төменгі шендегілерінің, имамдар мен молдалардың, несие мекемелері есепшілері мен бухгалтерлерінің, жоғары және орта оқу орындары оқушыларының, үкімет мекемелері шенеуніктерінің және бірқатар артықшылықты топтардың әскерге алынудан босатылуын заңдастырды.
Қарулы қарсылықтың ұлғаюы және жетекшілердің шығуы
Патшаның қатал жарлығы мен оны орындаудағы әділетсіздікке ашынған еңбекшілер қолдарына не түссе сонымен қаруланып, «адам бермейміз» деген ұранмен патша өкіметінің өкілдеріне қарсы шықты. Олар болыс кеңселері мен үйлерін өртеп, іс жүргізу қағаздары мен шақырылатындардың тізімдерін жою арқылы тыл жұмыстарына алынудан құтыламыз деп үміттенді.
Стихиялық қозғалыс біртіндеп ұйымдасқан сипат алып, Торғай мен Жетісуда ірі ошақтар қалыптасты. Көтерілістің белгілі жетекшілері қатарында А. Иманов, Ә. Жангелдин, Т. Бокин, Б. Әшекеев, Ө. Саурықов, Ж. Мәмбетов болды.
Көтерілістің сипаты
Қозғалыс бүкіл Қазақстанды қамтып, царизмнің әскери-отарлаушылық және кең көлемді орыстандыру саясатына қарсы ұлт-азаттық қозғалыс деңгейіне көтерілді. Сонымен бірге ол халық шаруашылығын күйзелткен империалистік соғысқа қарсы бағытталды және белгілі бір дәрежеде ауылдың бай-феодалдық үстем топтарына да қарсы әсер етті.
Мақсаттары, қозғаушы күштері және қоғамдағы көзқарастар
1916 жылғы көтерілістің түпкі мақсаты — қазақ халқының бостандық пен тәуелсіздік жолындағы күресін жаңа деңгейге көтеріп, ұлттық және саяси азаттыққа қол жеткізу еді. Негізгі қозғаушы күш — ұлттық шаруалардың қалың бұқарасы, жаңадан қалыптасып келе жатқан жұмысшы табының өкілдері және қолөнершілер болды.
Көтеріліске қоғамның өзге топтары да тартылды: байлар, болыс басқарушылары, билер, сондай-ақ демократиялық интеллигенция өкілдері. Тұтас алғанда, қозғалыс бір ұлттық сипатта болды; ал Жетісу мен Сырдария сияқты оңтүстік облыстарда қазақтармен бірге ұйғырлар, өзбектер, дұнғандар және басқа халық өкілдері де қатысты.
Қолдағандар
Бай-феодалдық басшы топтардың бір бөлігі мен жергілікті әкімшілік шенеуніктері патша жарлығын сөзсіз қолдап, оны жүзеге асырушы күшке айналды.
Қарсы шыққандар және сақтық ұстаным
Қазақ интеллигенциясының батыл өкілдері (Т. Бокин, Ниязбеков, Жүнісов) жарлыққа қарсы шығып, қарулы қарсылыққа шақырды. Ал «Қазақ» газетінің төңірегіндегі либералдық-демократиялық жетекшілер (А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатов) қарусыз халықтың жазалауға ұшырау қаупін алға тартып, ашық қарсылыққа бармауға үндеді және мобилизацияны кейінге шегеру, дайындық жүргізу мәселесін билікке жеткізуге тырысты.
Жетісу: көтерілістің ірі орталығы және қанды жазалау
Көтерілістің аса ірі ошақтарының бірі — Жетісу болды. Мұнда қарулы қарсыластық шілде-тамыз айларында-ақ бұқаралық сипат алды: найза-сүңгілер, аңшылық мылтықтар және суық қарулармен қаруланған жасақтар құрылды.
17 шілдеде Жетісу мен Түркістан өлкесінде соғыс жағдайы жарияланып, патша үкіметі ірі әскери күштер әкелді, гарнизондарды нығайтты. Сондай-ақ қоныс аударған халықтың дәулетті топтарынан қазақ пен қырғыз көтерілісшілерін жазалауға арналған қарулы жасақтар жасақталды.
Ірі қақтығыстар Асы мен Қарқара жайлауларында, Салымсы станциясы маңында, Қастек, Нарынқол, Шарын, Қорам өңірлерінде, Лепсі уезіндегі Садыр-Матай болысында және өзге жерлерде өтті. Қыркүйек пен қазан айының басында жазалаушы отрядтардың жан-жақты қысымынан кейін Жетісулық көтерілісшілердің едәуір бөлігі шегініп, Батыс Қытайға өтуге мәжбүр болды.
Салдары
- Жетісуда ондаған қазақ және қырғыз ауылдары жойылып, бейбіт тұрғындар қуғындалды.
- 300 мыңға жуық қазақ пен қырғыз (жергілікті тұрғындардың шамамен 1/4 бөлігі) Қытайға босып кетуге мәжбүр болды.
- Түркістан өлкесінде 1917 жылғы 1 ақпанға дейін сот үкімдерімен: 347 адам өлім жазасына, 168 адам каторгалық жұмысқа, 129 адам түрмеге кесілді; бұған қоса сотсыз атылғандар да болды.
Торғай: ең ұзақ әрі ұйымдасқан көтеріліс
Жетісуда қозғалыс аяусыз жаншылған тұста Торғай даласында көтеріліс керісінше күшейіп, кең өріс алды. А. Иманов пен Ә. Жангелдин бастаған Торғай көтерілісі ең қажырлы және ұзаққа созылған қозғалыс болды. Архив деректері бойынша, ең шырқау кезінде көтерілісшілер саны 50 мыңға жуықтады.
А. Иманов ұйымдаспаған топтардан ондық, елулік, жүздік, мыңдыққа бөлінген тәртіпті әскери құрылым жасақтады. Әр бөлімшенің басына онбасы, елубасы, жүзбасы, мыңбасы тағайындалды; арнайы мергендер бөлімшесі құрылды. А. Иманов сардарбасы (бас қолбасшы) болып сайланып, оның жанында әскери кеңес жұмыс істеді.
Көтерілісшілер бақылауындағы аймақтарда төменгі ауылдық-болыстық әкімшілік ықпалдан шеттетіліп, азаматтық басқару көтерілісшілер қолына өтті. Тыл қызметі ұйымдастырылып, азық-түлік пен ат-көлікпен қамтамасыз ету, ұстаханаларда қолдан қару-жарақ (мылтық, қылыш, қанжар, найза және т.б.) жасау жолға қойылды.
Торғай қаласын қоршау және шайқастар
22 қазанда А. Иманов бастаған 15 мың көтерілісші Торғай қаласын қоршады. Құрсау бірнеше күнге созылды. Сол уақытта қалаға қарай генерал-лейтенант А. Лаврентьевтің жазалаушы корпусы үш бағыттан жақындады.
Жазалаушы күштердің басымдығы туралы хабар алған көтерілісшілер қоршауды тоқтатып, патша отрядтарының алдынан шықты. 16 қазанда (деректерде осылай көрсетіледі) А. Иманов бастаған шамамен 12 мың сарбаз Топқойма пошта станциясы маңында подполковник Катоминнің жазалаушы отрядына шабуыл жасады.
Партизандық қимылдар
Қараша айының екінші жартысында негізгі күштер Батпаққара ауданына шоғырландырылып, 1916 жылғы қарашаның екінші жартысынан 1917 жылғы ақпанның орта шеніне дейін жазалаушыларға қарсы партизандық жортуылдар жүргізілді.
Қақтығыстар Татыр, Ақшығам, Доғал Үрпек, Күйік өңірлерінде өтті. Батпаққара маңындағы ұрыстар 1917 жылғы ақпанның екінші жартысында кең құлаш жайды.
Жазалау күштері және көтерілістің бәсеңдеуі
Қазақстанның өзге өңірлерінде көтерілісшілер патша жазалаушы отрядтарының басым күштерімен шайқасуға мәжбүр болды. Семей және Ақмола облыстарында көтерілісшілерге қарсы 12 кавалерия жүздігі мен 11 күшейтілген жаяу әскер ротасы қимыл жасады. Торғай көтерілісіне қарсы құрамында 17 атқыштар ротасы, 18 казактар жүздігі, 4 кавалерия эскадроны, 18 зеңбірек, 10 пулемет және басқа да қару-жарағы бар экспедициялық корпус жіберілді.
Дегенмен, жазалаушылар Ақпан революциясына дейін көтерілісті толық басып-жанши алмады. Торғай облысындағы қозғалыс царизм құлағаннан кейін ғана саябырлады.
Жетісудағы көтерілісті басуға 8 750 найзалы әскер, 95 рота, 3 900 қылышты әскер, 24 жүздік, 16 зеңбірек және 47 пулемет жіберілгені көрсетіледі. Бұл өлкеде қуғын-сүргін аса ауыр сипат алды.
Тарихи маңызы
1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының көп ғасырлық тарихында айрықша орын алады. Империализм мен дүниежүзілік соғыс жағдайында бұл қозғалыс кең байтақ өлкенің көптеген бөлігін қамтып, жалпыұлттық сипатқа ие болды. Ол отарлау мен империалистік саясатқа қарсы бағытта өрбіді.
Ұлттық және саяси азаттық міндеттерімен салыстырғанда, көтерілістің таптық қыры екінші кезектегі мәселе ретінде көрінді. Соған қарамастан, 1916 жылғы оқиғалар қоғамның саяси серпілісін күшейтіп, кейінгі өзгерістерге ықпал еткен маңызды тарихи кезең ретінде бағаланады.