Жер асты суларының қалыптасуы және режимі
Жер асты суларының қалыптасуы және режимі
Жер асты суларының қалыптасуын түсіндіретін негізгі екі тұжырым бар: сорғу (инфильтрациялық) және конденсациялық теориялар. Қазіргі көзқарас бұл теорияларды бір-біріне қарсы қоймайды: олар әртүрлі табиғи жағдайларда жер асты суларының қоректенуін өзара толықтырып түсіндіреді.
Сорғу (инфильтрациялық) теориясы
Бұл теорияға сәйкес, жер асты сулары атмосфералық жауын-шашын мен жер үсті суларының жерге сіңуі нәтижесінде қалыптасады. Су топырақ қабатынан төмен қарай өтіп, ірі жарықтар мен қуыстар арқылы қозғалып, су өткізбейтін қабаттардың үстіне жиналады да, жер асты су қорын түзеді.
Сорғу жолымен қоректену мерзімдік құбылмалы келеді және табиғи жағдайларға тәуелді:
- жер бедері;
- өсімдік жамылғысы;
- адамның шаруашылық қызметі және жер пайдалану ерекшеліктері.
Конденсациялық теория
Конденсациялық теория жер асты суларының қалыптасуын атмосферадағы су буының жер қыртысындағы жарықтар мен қуыстар арқылы өтіп, конденсациялануы нәтижесінде түсіндіреді. Бұл механизм, әдетте, сорғумен салыстырғанда аз үлес қосады, бірақ белгілі бір климаттық аймақтарда маңызды рөл атқарады.
Зерттеулер жер қыртысына су екі түрде де енетінін көрсетеді:
Сұйық тамшы түрінде
Көпшілік жағдайда басым жол.
Су буы түрінде
Үлес салмағы салыстырмалы түрде аз.
Климат пен су алмасу жағдайларының әсері
Жауын-шашыны мол аймақтар
Жер бетіне жақын орналасқан, су алмасуы жылдам өтетін қабатта (h ≈ 300–400 м) жер асты сулары негізінен сорғу арқылы қалыптасады.
Құрғақ, булануы жоғары аймақтар
Шөл және шөлейт аймақтарда жауын-шашын аз, булану көп болғандықтан, қоректенудің салыстырмалы үлесінде конденсация рөлі артады.
Терең қабаттар
Жер қыртысының тереңіндегі суларда су алмасуы өте баяу. Олар көбіне көне теңіз шөгінділері тығыздалғанда судың сығылып шығуы нәтижесінде түзілген, сондықтан жиі тұздылығы жоғары болады.
Ювенильді сулар
Жер асты суларының құрамында ювенильді сулар да жеке қарастырылады. Олар жер қойнауындағы магмадан бөлінген су буының конденсациялануы арқылы қалыптасады. Мұндай сулардың жер бетіне шығуы жанартаулар белсенділігі кезінде күшейеді.
Жер асты суларының қозғалысы
Сорғу (аэрация белдемі)
Сорғу кезінде су жарықтар мен қуыстар арқылы қозғалады, ал олардың бір бөлігі ауа немесе су буымен толып тұрады. Бұл жағдай аэрация белдеміне тән.
Сіңу (толық қанығу)
Сіңу процесі жарықтар мен қуыстар толықтай суға толған кезде жүреді. Қозғалыстағы су массасы сіңу ағысын туғызады.
Жер асты суларының қозғалысы гидрогеологиялық жағдайларға қарай әртүрлі сипатта болады:
- қалыптасқан және қалыптаспаған;
- тегеурінсіз;
- ламинар;
- турбулентті.