Құқық саласы
Құқық саласы: ұғымы және жіктелуі
Құқық саласы — өздері реттейтін біртектес қоғамдық қатынастардың ортақтығы арқылы біріктірілген құқықтық нормалар мен институттардың дербес тобы. Сондықтан құқық нормаларын жіктеп, мазмұны мен ықпал ету аясына қарай жеке салаларға біріктіру қажет.
Құқық нормалары объективті түрде топтасады: олар қоғамдық қатынастардың табиғаты мен айырмашылығына байланысты өзара ерекшеленеді. Біркелкі қоғамдық қатынастарға ықпал ететін институттардың, кейде жекелеген нормалардың жиынтығы құқық саласы деп аталады.
Негізгі құқық салалары
Мемлекеттік (конституциялық) құқық
Мемлекеттік немесе конституциялық құқық — құқықтың жетекші саласы. Ол мемлекеттің құрылысын, мемлекеттік органдар қызметінің қағидаттары мен міндеттерін, мемлекет пен адамның құқықтары, бостандықтары мен міндеттерін, өкілді органдарды сайлау тәртібін және өзге де іргелі мәселелерді реттейді. Бұл нормалар Конституцияда бекітіліп, қорғалады.
Мемлекеттік құқық жетекші сала болып саналады, өйткені ол мемлекеттік және қоғамдық ұйымдастырудың негізгі бастауларын айқындайды.
Әкімшілік құқық
Әкімшілік құқық мемлекеттік басқару органдарының ұйымдастырылуын және атқарушы-өкім ету қызметі барысында туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейді.
Қаржы құқығы
Қаржы құқығы — мемлекеттің қаржылық қызметі барысында қалыптасатын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Еңбек құқығы
Еңбек құқығы жұмысшылар мен қызметшілердің еңбек қатынастарын, әкімшілік пен кәсіподақ арасындағы байланыстарды, еңбек дауларын қарау тәртібін, сондай-ақ қартайған шақта, ауырған, мүгедек болған немесе асыраушысынан айырылған жағдайда материалдық қамтамасыз ету мәселелерін реттейді.
Азаматтық құқық
Азаматтық құқық — ауқымы жағынан ең ірі құқық салаларының бірі. Ол азаматтар арасындағы жеке қатынастарды, сондай-ақ мемлекеттік, кооперативтік және қоғамдық ұйымдар мен азаматтар арасындағы мүліктік және мүліктік емес қатынастарды реттейтін нормаларды қамтиды.
Шаруашылық құқық
Шаруашылық құқық шаруашылық қызметке басшылық етудің және оны жүзеге асырудың тәртібін белгілейді. Сонымен бірге әртүрлі ұйымдар мен олардың бөлімшелері арасында қалыптасатын шаруашылық қатынастарды реттеп, тиімді шаруашылық жүргізуді қамтамасыз етуге бағытталады.
Отбасы құқығы
Отбасы құқығы некеге тұрудың шарттары мен тәртібін, оны тоқтатудың негіздерін, ерлі-зайыптылардың, ата-аналар мен балалардың, асырап алынғандар мен басқа туыстардың арасындағы жеке және мүліктік емес қатынастарды реттейді.
Бұл сала қорғаншылық пен қамқоршылық, азаматтық хал актілерін тіркеу тәртібі сияқты мәселелерді де қамтиды.
Жер құқығы
Жер құқығының міндеті — қазіргі және келешек ұрпақтың мүдделері үшін жерді ғылыми негізде ұтымды әрі нәтижелі пайдалану мен қорғауды реттеу. Сонымен қатар жерді пайдаланудың тиімділігін арттыруға жағдай жасау, жер пайдаланушы ұйымдар мен азаматтардың құқықтарын қорғау және жер қатынастары саласындағы заңдылықты нығайту болып табылады.
Қылмыстық құқық
Қылмыстық құқық — дербес құқық саласы. Ол Қазақстан Республикасының заң шығарушы органдары қандай әрекеттердің қылмыс болып табылатынын және оны жасағаны үшін қандай жаза қолданылуы мүмкін екенін белгілейтін заң нормаларының жүйесін білдіреді.
Құқықтың қайнар көздері (құқық негіздері)
Құқық негіздері туралы сөз қозғағанда, ең алдымен құқықтың пайда болуы мен әрекет етуіне ықпал ететін қозғаушы күштердің мәні айқындалады. Оларға мемлекеттің құқық шығармашылық қызметі, үстем таптың (немесе бүкіл халықтың) ерік-жігері және қоғамның материалдық өмір жағдайлары жатады.
Кең мағынада құқық негіздері — қоғамдық қатынастарды реттейтін, ресми түрде бекітілген, жалпыға бірдей міндетті және мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін қоғам ерік-жігері.
Құқық негіздерінің түрлері
- Құқықтық әдеттер (әдет-ғұрыпқа негізделген нормалар)
- Сот прецеденті (соттың үлгілік шешімдері)
- Құқықтық келісім-шарттар (екі немесе көпжақты келісімдер)
- Нормативтік құқықтық актілер (заңдар мен өзге актілер)
Қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқық
Қазақ даласында құқықтық әдет-ғұрыптар ұзақ уақыт бойы қоғамдық қатынастардың негізгі реттеушісі болды. Бұған тарихи құқықтық жинақтар дәлел: «Қасым ханның қасқа жолы» (XV ғ.), «Есім ханның ескі жолы» (XVI ғ.), Тәуке ханның «Жеті жарғысы» (XVIII ғ.).
Сондай-ақ билердің үлгі шешімдері ұлттық құқықтық әдеттердің дамуына ықпал етті.
Негізгі ұғымдар
Құқықтық прецедент
Жоғары мемлекеттік органдар (әдетте сот) қабылдаған нақты шешім, ол кейін ұқсас істер үшін үлгі ретінде қолданылуы мүмкін.
Құқықтық келісім-шарт
Екі немесе көпжақты, тараптардың еркімен жасалған, ресми түрде бекітілетін және мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін келісім.
Нормативтік құқықтық актілер
Құқықтың ең басты қайнар көзі ретінде қалыптасатын және жалпыға міндетті нормаларды белгілейтін ресми актілер жүйесі.
Тәуелсіз Қазақстандағы құқықтың бастауы
Тәуелсіз Қазақстан Республикасында ұлттық құқық негізінен нормативтік құқықтық актілер арқылы қалыптасады. Құқықтың нәр алатын бастауы — Қазақстан Республикасының Конституциясы.
Конституцияның ең жоғары заңдық күші бар және ол Республиканың бүкіл аумағында тікелей қолданылады. Конституциядан төмен деңгейде ерекше қатынастарды реттейтін заңдар, одан кейін өзге жай заңдар орналасады. Конституцияға өзгерістер мен толықтыруларды республикалық референдум немесе Парламент енгізеді.
Мемлекеттің пайда болуы және дамуы
Мемлекеттің дамуы қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуімен, жеке меншіктің пайда болуымен және алғашқы қауымдық құрылымның әлеуметтік топтарға жіктелуімен тығыз байланысты. Мемлекет — қоғам өмірін ұйымдастырудың нысаны, негізгі салаларына басшылық ететін және қажет болған жағдайда күш қолдану ресурстарына сүйенетін басқару жүйесі.
Мемлекеттің қалыптасуының негізгі үлгілері
Шығыс елдері үлгісі
Иран, Үндістан, Қытай, араб елдері сияқты өңірлерде мемлекеттің қалыптасуы көбіне қоғамдық меншікті қорғаумен және ірі қоғамдық жұмыстарды ұйымдастырумен байланысты болды.
- Ірі ирригациялық жүйелерді жасау
- Құлдар мен жұмысшыларды жүйелі түрде топтастыру және біріктіру
- Еңбек ресурстарын бір орталықтан басқару
Еуропалық елдер үлгісі
Еуропада мемлекет жеке меншіктің қарқынды дамуы мен қоғамның таптарға бөлінуі нәтижесінде қалыптасты.
Құқықтың дамуы
Құқықтың дамуы — қоғамның тұрақты әрі әділетті өмір сүруін қамтамасыз ететін объективті заңдылықтардың бірі. Ол әлеуметтік нормалардың (әдет-ғұрып, салт-дәстүр, мораль, діни нормалар) қалыптасуы, қоғамдық қатынастарды реттеуі және даму барысында бірте-бірте құқықтық нормаларға айналуымен сипатталады.
Уақыт өте мемлекет өзі қабылдап, бекітетін құқықтың жаңа нысандары пайда болды: заң, заңға тәуелді актілер, шарттық нормалар, кей жағдайларда заң күші бар сот шешімдері.
Бірінші бағыт
Мемлекеттік-қоғамдық меншікті реттеу көбіне моральдық және діни нормаларға сүйенеді. Мысалы, Үндістанда — Ману заңдары, мұсылман елдерінде — Құран қағидалары ықпал етті.
Екінші бағыт
Жеке меншікке қатысты қатынастарды мемлекет өз органдары бекіткен нормалар арқылы реттеп, басқарды.
Мемлекет пен құқықтың пайда болуы туралы теориялар
Теологиялық теория
Мемлекет пен құқық Алланың әмірімен қалыптасып, дамиды деп түсіндіреді.
Табиғи теория
Мемлекет пен құқықты ешкім ойлап тапқан жоқ; олар адамның өзі сияқты табиғаттан бастау алып, әділеттілікке негізделген абсолюттік ұғымдар деп қарастырады.
Тарихи теория
Мемлекет пен құқық тарихтан бастау алып, тарихпен бірге жетіледі деп пайымдайды.
Патриархалдық теория
Мемлекет адамдардың отбасылық тәжірибесінен туындаған, ортақ мүдде мен мақсат үшін саналы түрде біріккен одақ ретінде түсіндіріледі.
Психологиялық теория
Мемлекет пен құқық адамдардың психологиялық ұмтылыстары, ортақ көзқарасы, келісілген іс-әрекеті мен мінез-құлқының ұжымдық сипат алуымен байланыстырылады.
Мемлекет: анықтамасы, белгілері және нысаны
Мемлекеттің анықтамасы
Мемлекет — белгілі бір аумақ шеңберінде халықты өз ырқына көндіретін, бүкіл қоғам атынан ішкі және сыртқы саясатты жүзеге асыратын, жалпыға міндетті заңдар мен ережелерді қабылдайтын және халықтан салық жинайтын ерекше саяси ұйым.
Мемлекеттің негізгі белгілері
- Мемлекеттік билік — ерекше көпшілік билігі.
- Әкімшілік-аумақтық бөлініс, шекараның және азаматтықтың болуы.
- Тәуелсіздік — ішкі және сыртқы саясат жүргізудегі егемендік.
- Басқару органдарының жүйесі және кәсіби басқару аппараты.
- Заң шығару құқығы және заңдардың бүкіл аумақта міндетті орындалуы.
- Салық жүйесі — аппаратты ұстау және әлеуметтік міндеттерді орындау үшін.
Мемлекет нысанының элементтері
Басқару нысаны
Жоғарғы, орталық және жергілікті органдардың құрылу тәртібі, өзара қатынасының қағидаттары, сайлау ерекшеліктері.
Мемлекеттік құрылым нысаны
Елдің әкімшілік-аумақтық бөлінісі, аймақтардың өзара байланысы және орталық пен жергілікті бөлімдердің қатынасы.
Саяси режим
Биліктің қолданатын әдістері, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктері, демократиялық институттардың деңгейі.
Басқару нысандары: монархия және республика
Монархия
Жоғары билік бір адамның қолында болады және мұрагерлікпен беріледі. Мысалдар: Англия, Бельгия, Норвегия, Швеция, Жапония, Дания.
Республика
Жоғары және төменгі органдар сайлау арқылы белгілі мерзімге құрылады. Қазіргі республиканың негізгі түрлері:
- Президенттік республика (АҚШ, Франция, Ресей, Түркия, Қазақстан және т.б.)
- Парламенттік республика (Италия және т.б.)
Мемлекеттік құрылым: унитарлы, федеративтік, конфедеративтік
Мемлекеттік құрылым нысаны мемлекеттің аумақтық ұйымдасуын сипаттайды. Осыған байланысты мемлекеттер унитарлы, федеративтік және конфедеративтік болып бөлінеді.
Саяси режим: демократиялық және демократияға қарсы
Саяси режимді биліктің қолданатын әдістері, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының даму деңгейі мен кепілдіктері, сондай-ақ демократиялық институттардың қолданылуы арқылы бағалауға болады. Саяси режим демократиялық және демократияға қарсы түрлерге бөлінеді.
Мемлекеттің қызметтері
Мемлекет қызметтері мазмұнына қарай екі ірі топқа бөлінеді: ішкі және сыртқы.
Ішкі қызметтері
- Экономикалық
- Әлеуметтік
- Қаржыны реттеу
- Мәдениет саласын дамыту
- Экологиялық
- Құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету
Сыртқы қызметтері
- Шет мемлекеттермен өзара тиімді екіжақты қатынастарды дамыту
- Мемлекетаралық саяси ынтымақтастықты нығайту
- Мәдени және ғылыми-техникалық ынтымақтастықты қалыптастыру
- Ғаламдық мәселелерді реттеу және іске асыру
- Қорғаныс пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету