Қазақстан Республикасы
Қазақстан жер бедерінің жалпы сипаты
Республика аумағының шамамен 10%-ын биік таулы өңірлер құрайды, ал қалған бөлігі ойпат, жазық, үстірт және қыраттардан тұрады. Оңтүстік-батыс, солтүстік және орталық аймақтарға, негізінен, теңіз деңгейінен 200–300 м ғана биік келетін жазық рельеф тән. Ал оңтүстік-шығысы 5000–6000 м биіктікке жететін биік таулы өңірлермен ерекшеленеді.
Топографиялық тұрғыдан алғанда, Қазақстан жер бедері оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа және шығыстан батысқа қарай біртіндеп аласарады. Сонымен қатар елімізде Каспий теңізі, Арал теңізі, Балқаш көлі сияқты тұйық алаптар, терең ойыстар мен құрғақ арналар кең таралған.
Ең биік нүкте
Хантәңірі шыңы
6995 м, Тянь-Шань тау жүйесі
Ең төмен нүкте
Қарақия ойысы
−132 м, Каспийдің шығыс жағалауы
Негізгі бағыт
Аласару үрдісі
Оңт.-шығыстан солт.-батысқа, шығыстан батысқа
Жер бедерінің қалыптасу тарихы
Қазақстанның қазіргі жер бедері ұзақ палеогеографиялық дамудың нәтижесінде қалыптасты: теңіздік және континенттік жағдайлардың алмасуы, климаттың үнемі өзгеруі және тектоникалық қозғалыстар шешуші рөл атқарды.
Республиканың орталық бөлігіндегі варий тау жүйелері жоғарғы палеозойдан бастап қарқынды континенттік мүжілуге ұшырап, нәтижесінде қалдық қырқалы денудациялық жазықтар мен аласа тауларға айналды.
Кайнозой дәуірінде Торғай қолаты мен республиканың солтүстік-шығыс бөлігіне мореналық алаптардың жекелеген шығанақтары әсер етсе, оңтүстік-батыс өңірін бор және неоген дәуіріндегі теңіздер тұтасымен басып жатты. Төрттік кезеңде ғана Маңқыстау түбегі мен оған жапсарлас аумақтар климаты қуаңдап, жазық құрлықтық аймақ сипатында орнықты.
Қазақстанның оңтүстік-шығысында неоген–төрттік кезеңде қалыптасқан биік таулы аймақтың даму үдерісі бүгінге дейін жалғасуда. Бұған жер қыртысының қозғалыстары мен сейсмикалық белсенділік дәлел. Таулы өңір табиғат тарихында үш рет мұз басқан, соның салдарынан қар-мұздықтық аңғарлар мен мореналық материалдар кең таралған.
Шығыс және оңтүстік-шығыстағы ірі тау жүйелері
Алтай
Республиканың шығысында Алтай тау жүйесі созылып жатыр (Қазақстан аумағына Оңтүстік Алтай мен Кенді Алтай кіреді). Алтай рельефі сатылы: жұмыр жоталар мен тау массивтерінен сеңгір жалдар және тік шыңдар оқшауланып көрінеді.
- Орташа биіктігі: 2500–3500 м
- Ең биік нүктесі: Мұзтау — 4506 м
- Жалғасы: Қалба жотасы Ертістің сол жағалауында
Тарбағатай және Сауыр
Алтайдан Зайсан ойысымен бөлінген Тарбағатай тауының Қазақстан аумағына тек батыс бөлігі кіреді, ал шығыс жартысы Қытай жерінде орналасқан. Тарбағатайдың шығыстағы жалғасы — Сауыр жотасы.
- Ұзындығы: шамамен 300 км
- Орташа биіктігі: 2000–2200 м
- Ең биік жері: 2992 м
- Сауырдың биіктігі: 3816 м
Жоңғар Алатауы
Тарбағатай жотасы Алакөл ойысы арқылы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы ірі тау жүйелерінің бірі — Жоңғар Алатауына ұласады. Оның ұзындығы шамамен 450 км, ені 100–250 км. Көксу аңғары тау жүйесін Солтүстік және Оңтүстік Жоңғар жоталарына бөледі.
Солтүстік Жоңғар
Орталық бөлігінде тау жүйесінің ең биік нүктесі — Бесбақан (4464 м). Батысқа қарай біртіндеп аласарып, Баянжүрек, Дойтас және басқа жоталарға тарамдалады.
Оңтүстік Жоңғар
Негізінен Тоқсанбай, Мұзтау, Бежінтау, Тышқантау сияқты ірі жоталардан тұрады.
Жоңғар Алатауының басты ерекшелігі — терең аңғарлар мен шатқалдардың көптігі, шыңдарының үшкір әрі сеңгір келуі, сондай-ақ мұзданудың кең таралуы. Оңтүстігінде Іле ойысымен шектеседі; ойыстың батыс бөлігін Қараой үстірті қамтиды.
Тянь-Шань және Іле Алатауы
Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында Тянь-Шань жүйесіне жататын көпжылдық қар мен мұздықтар басқан аса ірі жоталар орналасқан. Хантәңірі шыңынан батысқа және солтүстікке қарай Солтүстік және Орталық Тянь-Шань жоталары тарайды. Хантәңірі — бүкіл Тянь-Шаньдағы мұзданудың негізгі торабы.
Бұл өңірге сондай-ақ Теріскей Алатауы жотасының шығыс сілемдері, Күнгей Алатаудың шығыс бөлігінің солтүстік беткейі және Кетпен жотасы кіреді. Солтүстік Тянь-Шаньдағы ең ірі биік тау жоталарының бірі — Іле Алатауы: ұзындығы 350 км, ең биік жері — Талғар шыңы (4951 м). Алматы қаласы Іле Алатауының солтүстік етегінде орналасқан.
Жотаның солтүстік беткейі тік сатылы, жалдары үшкір келеді; беткейлері терең шатқалдар мен каньондар арқылы қатты тілімделген. Іле Алатауы — сейсмикалық белсенді өңір, әрі мұнда 393 мұздық бар. Шығысында Шарын каньонымен шектеліп, батысында Кіндіктас тауына ұласады; одан әрі солтүстік-батыста аласа таулы, төбешікті Шу–Іле таулары жалғасады.
Орталық және батыс аймақтардың жер бедері
Сарыарқа (Қазақтың ұсақ шоқысы)
Ұсақ шоқылы Сарыарқа — жеке геоморфологиялық облыс. Ең биік нүктесі — Қызыларай тауларындағы Ақсоран (1505 м). Таулық рельефке Көкшетау, Баянауыл, Ұлытау, Қарқаралы таулары және Шыңғыстау жотасы жатады.
Сарыарқаның оңтүстік-батысы негізінен жазық. Тек оңтүстігінде оқшауланған аласа таулы, қырқалы, кең аумақты шөлді өңір — Бетпақдала үстірті орналасқан.
Мұғалжар және Маңқыстау–Үстірт өңірі
Батыс Қазақстандағы Мұғалжар таулары Орал жүйесінің тікелей жалғасы саналады және оңтүстігіне қарай біртіндеп жекелеген қырқалар мен шоқыларға бөлініп кетеді.
Маңқыстау таулары ойыстармен бөлінген, қатар орналасқан үш жотадан тұрады. Ең биік бөлігі Қаратау жотасында — 556 м.
Көршілес Үстірт өңірі Маңқыстаудан Қарынжарық ойысымен бөлінеді және шығысында Арал теңізіне дейінгі кең аумақты қамтиды. Ендік және бойлық бағытта шамамен 800 км-ге созылатын Маңқыстау түбегі мен жазық Үстіртте ағын су тапшылығы айқын, сондықтан бұл өңірлер нағыз шөл сипатына ие.
Ескерту: Берілген бастапқы мәтіннің соңғы сөйлемі толық емес болғандықтан, Каспий маңы ойпаты туралы ой осы жерде үзіледі.