Рынок- әлемдік өркениеттің жетістіктерінің бірі
Рыноктық шаруашылық: тауарлық өндірістің жоғары сатысы
Рынок — әлемдік өркениеттің маңызды жетістіктерінің бірі. Рыноктық қатынастардың мәнін түсіндіруде «рынок» ұғымының екі жақты маңызын ескеру қажет. Біріншіден, рынок (market) — айырбас пен айналым саласында жүзеге асатын өткізу үдерісі. Екіншіден, рынок — өндіру, бөлу, айырбас және тұтыну процестерін қамтитын адамдар арасындағы экономикалық қатынастар жүйесі.
Рынок меншіктің алуан нысандарына, тауар-ақша байланыстарына және қаржы-несие жүйесінің әртүрлі құралдарына сүйенетін экономиканың күрделі әрекет ету механизмі ретінде көрінеді.
Айналымнан тыс рыноктық қатынастарға жататындар
- Кәсіпорындар мен экономиканың басқа құрылымдары арасындағы жалға беру қатынастары (екі субъектінің рыноктық негіздегі байланысы).
- Шетелдік фирмалармен бірлескен кәсіпорындардағы айырбас процестері.
- Еңбек биржасы арқылы жұмыс күшін жалдау және пайдалану процестері.
- Белгілі бір пайызбен несие беру кезіндегі несиелік қатынастар.
- Тауар, қор, валюта биржалары және басқа элементтерді қамтитын рынок инфрақұрылымдарының қызметі.
Рыноктың қалыптасу шарттары
Рынок белгілі бір жағдайларда қызмет етеді. Рыноктың қалыптасу шарттарын шартты түрде екі топқа бөлуге болады.
1-топ: жалпы шаруашылық жағдайлар
- Меншіктің көп қырлы нысандарын іске асыру: жеке, кооперативтік, акционерлік, мемлекеттік.
- Мемлекеттік реттеу тетіктерін сақтай отырып, өндірісті демократизациялау. Рыноктық экономика өздігінен шексіз дамитын, толық өзін-өзі реттейтін жүйе емес екенін ескерген жөн.
- Үш негізгі рынокты (тауарлар мен қызметтер, өндіріс факторлары, қаржы) біріктіретін инфрақұрылым құру.
2-топ: құқықтық және экономикалық шаралар
- Меншікті қорғауды күшейтіп, ресурстарды ұрлау мен тиімсіз пайдалануды шектейтін нақты құқықтық тетіктерді қалыптастыру.
- Құрылымдық қайта құру арқылы экономиканың басым салаларын дамыту және тапшылықты еңсеру.
- Шетелдік капитал тарту және аралас кәсіпорындар құру арқылы экономиканы ашық жүйеге айналдыру.
Рыноктың негізгі қызметтері
Рыноктың мәні оның қызметтері арқылы айқын көрінеді. Төменде ең маңызды қызметтері берілген.
Өзін-өзі реттеу
Сұраныс артқанда өндірушілер өндіріс көлемін кеңейтіп, бағаны көтереді; уақыт өте өндіріс көлемі қайта түзетіледі.
Ынталандыру
Баға төмендегенде өндірушілер өндірісті қысқартып, жаңа техника мен технология енгізу, еңбекті ұйымдастыруды жетілдіру арқылы шығынды азайтудың жолын іздейді.
Қоғамдық маңыздылықты айқындау
Тапшылықсыз ортада, сатып алушының таңдау мүмкіндігі болғанда және монополия әлсіреген жағдайда рынок өндірілген өнімнің және еңбек шығындарының қоғамдық маңызын нақтылай алады.
Реттеу
Рынок тетіктері арқылы өндіріс пен айырбаста микро және макро деңгейдегі негізгі тепе-теңдіктер қалыптасады.
Шаруашылық өмірді демократиялау
Рыноктық ықпал ету арқылы экономикалық тұрғыдан өміршең емес элементтер ығыстырылып, тауар өндірушілердің саралануы (дифференциациясы) күшейеді.
Рыноктық механизмнің мәні және негізгі элементтері
Рыноктың экономикалық әрекет етуі рынок жүйесін құрайтын өзара байланысты элементтердің болуын талап етеді.
1) Өндірушілер мен тұтынушылар
Олар еңбектің қоғамдық бөлінісі барысында қалыптасады: біреулер тауар өндіреді, басқалары тұтынады. Тұтыну жеке және өндіруші болып бөлінеді. Жеке тұтынуда тауарлар өндіріс саласынан шығып, халықтың қажеттілігін қанағаттандыруға жұмсалады; өндіруші тұтынуда тауар өндіріс процесін жалғастыру үшін, әрі қарай өңдеуге пайдаланылады.
Нәтижесінде өндіруші мен тұтынушы арасындағы байланыс қызмет нәтижелерін алмасу үшін орнығады; рыноктық шаруашылықта ол мамандану негізінде тұрақты сипат алып, көтерме мәміле түрінде көрінуі мүмкін.
2) Меншік және корпоративтік басқару
Өндірістік бірліктердің экономикалық дербестігі көбіне меншіктің жеке немесе аралас нысандарына және корпоративтік басқару тәжірибесіне сүйенеді.
3) Баға
Баға сұраныс пен ұсынысқа тәуелді конъюнктура нәтижесінде қалыптасып, өзгеріп отырады. Сонымен қатар ол белгілі бір географиялық аумақта осы тауарға қатысты рыноктық қатынастардың әрекет ету шекарасын айқындайды; бұл шекара трансакциялық шығындармен (айырбасқа байланысты айналым шығындарымен) анықталады.
4) Сұраныс пен ұсыныс
Сұраныс — рыноктағы тауарға қажеттілік; тұтынушы оны қолда бар табысымен және қалыптасқан бағамен сатып ала алады. Ұсыныс — өндірістің үнемді тәсілдерін және ресурстарды тиімді пайдалануды ынталандыратын күш. Екеуі өндіруші мен тұтынушы арасындағы тұрақты байланысты қамтамасыз ететін механизмнің өзегі.
5) Бәсеке
Бәсеке пайданы көбейтуге және осы негізде өндіріс көлемін кеңейтуге жол ашады. Ол рынок субъектілерінің өзара әрекет ету нысаны ретінде пропорцияларды реттеуге қатысады. Адам Смит бәсекені рыноктың «көрінбейтін қолы» деп атап, жеке мүддені көздеу арқылы қоғам игілігіне ықпал ету идеясын ұсынған. Бәсеке пайда нормасы, баға және өзге де экономикалық реттеушілердің деңгейін айқындауға әсер етеді.
Рыноктық экономиканың жұмыс істеу қағидалары
Рыноктық экономиканың қызмет ету механизмі үш басты принципке негізделеді: маржиналдық (шекті) талдау, балама шығындарды талдау және экономикалық рационалдылық.
Маржиналдық талдау
Рынок субъектілерінің мінез-құлқын шекті көрсеткіштер айқындайды. Жетілген рынокта қатысушылар көп болғандықтан, әрқайсысының үлесі өте шағын, ал тепе-теңдік үздіксіз түрде сақталады.
Балама шығындар
Балама шығын — ресурсты басқа жолмен пайдаланбаудан туатын жоғалған мүмкіндік құны: тікелей шығындар мен алынбай қалған пайдалардың жиынтығы. Бұл принцип ресурсты тиімдірек қолдануға итермелейді.
Экономикалық рационалдылық
Пайда мен шығынды салыстыру арқылы ұтымды нұсқа таңдалады. Шектеулі капитал жағдайында фирмалар пайданы арттыруға, ал тұтынушылар өз игілігін барынша жақсартуға ұмтылады.
Тепе-теңдікке қол жеткізу
Осы принциптер сұраныс пен ұсыныс сияқты қарама-қарсы күштердің және рыноктық бағалардың өзара ықпалы арқылы рыноктық механизмнің орталық мәселесі — тепе-теңдік жағдайға келуді қамтамасыз етеді.
Рыноктық экономиканың артықшылықтары мен кемшіліктері
Берілген мәтін осы бөлімді бастап, әрі қарай толықтыруды қажет етеді: «Рыноктық экономика төмендегілерден көрінетін белгілі бір…». Егер жалғасын жіберсеңіз, артықшылықтары мен кемшіліктерін құрылымды түрде өңдеп, осы дизайнға сәйкес енгізіп беремін.