Жеке тұлға
«Жеке тұлға» ұғымы және оның психологиядағы орны
«Жеке тұлға» тақырыбы қазіргі заманғы психологиядағы ең өзекті әрі орталық мәселелердің бірі. Ол сондай-ақ маркстік-лениндік философияда, социологияда, юриспруденцияда және басқа да ғылым салаларында зерттеледі.
Негізгі анықтама
Жеке тұлға — қоғамдық индивид, іс-әрекеттің, қарым-қатынастың және тілдесудің субъектісі.
Психологиядағы тұлғалық принцип кез келген психикалық құбылысты субъектінің тұлғасын түсіну арқылы зерттеуді талап етеді. Тұлға түсінігі индивидке тән нақты қасиеттерді қамтиды: интеллектуалдық және эмоциялық-еріктік ерекшеліктер, бағыттылық, сондай-ақ мінез бен қабілеттер.
Бұл қасиеттердің алуан түрлілігі субъектінің өзіне тән тұтас жүйесі аясында ұйымдасады. Сондықтан тұлғалық қасиеттерді зерттеу теориялық та, қолданбалы тұрғыдан да маңызды.
Білім беру
Оқу орындарына іріктеу кезінде тұлғалық ерекшеліктерді есепке алу маңызды. Кейбір мамандықтарға бағыттау барысында бұл деректер ерекше қажет болады.
Спорт
Спортшының тұлғалық қасиеттерін білу жаттықтырушыға дайындық жүйесін тиімді (оңтайлы) құруға көмектеседі.
Құқық саласы
Құқық бұзушының тұлғалық ерекшеліктерін ескеру жаза тағайындау мен тәрбиелік ықпал етуді негіздеуге ықпал етеді.
Практикалық диагностика
Тұлғаны бағалау тек өзін-өзі бағалаумен шектелмейді: тәуелсіз мінездемелер арқылы толықтырылады.
Тұлғаның құрылымын түсіну не үшін қажет?
Жеке тұлғаны оның құрылымын талдамай толық түсіну мүмкін емес. Бұл ойды алғаш С.Л. Рубинштейн атап көрсетіп, кейін оны Қ.Н. Мясищев пен Б.Г. Ананьев дамытты.
Теориялық және практикалық тұрғыдан «жұмыс істейтін» модель
Кең таралған және қолдануға ыңғайлы концепциялардың бірі — К.К. Платоновтың тұлға құрылымы туралы тұжырымы.
К.К. Платонов бойынша тұлғаның функционалдық құрылымы
Платонов тұлғаны функционалды ұйымдасқан ішкі құрылымдар арқылы сипаттайды. Негізгі төрт ішкі құрылым: бағыттылық, тәжірибе, психикалық үдерістер және темперамент (биологиялық шартталған қасиеттер).
Төрт ішкі құрылымның мазмұны
- 1 Бағыттылық: дүниетаным, сенім, бейімділік, қызығушылық.
- 2 Тәжірибе: білім, білік, дағды, шеберлік.
- 3 Психикалық үдерістер: түйсік пен қабылдау, ойлау, елестету, ерік.
- 4 Биологиялық шартталған қасиеттер: темперамент.
Тәжірибе мен психикалық үдерістерді қатаң түрде «тұлғаның қасиеттерімен» теңестіру әрдайым дұрыс бола бермейді. Дегенмен олар мінез бен қабілеттердің қалыптасуына негіз болуы мүмкін.
«Тұлға картасы»: құрылымды бағалаудың практикалық құралы
Тұлғаның психологиялық құрылымын зерттеу үшін Платонов «Тұлға картасын» ұсынды. Бұл карта әрбір зерттелушінің тұлғалық ерекшеліктерін сапалық және сандық түрде сипаттауға мүмкіндік береді.
Бағалау логикасы
- Қасиеттер полярлық баллдар әдісімен бағаланады.
- Тек өзін-өзі бағалау емес, тәуелсіз мінездемелер (басқа адамдардың бағасы) қолданылады.
- Білім беру мақсаттарына сай әдістемеге кейбір өзгерістер енгізілуі мүмкін.
Маңызды ескерту
«Тұлғаның патологиялық өзгерістері» секілді медициналық білімді талап ететін бөлімдерді студенттердің өзін-өзі бағалауына қосудан сақ болған жөн: мұндай баға объективті болмауы мүмкін.