Отбасы құқығы
Отбасы құқығы: ұғымы, пәні және азаматтық құқықтан айырмашылығы
Отбасы құқығы — некелесу, туыстық, бала асырап алу және баланы отбасы тәрбиесіне қабылдаудың өзге де нысандарына байланысты туындайтын отбасылық қатынастарды, сондай-ақ соларға байланысты мүліктік қатынастарды реттейтін құқық саласы.
Отбасы құқығының пәні қоғамдық қатынастардың екі тобынан тұрады: жеке (мүліктік емес) және мүліктік қатынастар. Бұл қатынастардың бір бөлігі азаматтық құқықпен де реттеледі. Алайда басымдық әртүрлі:
- Азаматтық құқық негізінен мүліктік қатынастарды реттейді; жеке қатынастарды көбіне мүліктік қатынастардан туындаса немесе арнайы норма болса ғана қамтиды.
- Отбасы құқығында керісінше, жеке қатынастарды реттеу негізгі орын алады, ал мүліктік қатынастар көбіне тұлғаның отбасындағы құқықтары мен міндеттеріне тәуелді болады.
Сонымен бірге, жеке отбасылық қатынастардың барлығы бірдей құқықтық реттеуге толық бағына бермейді: олар көп жағдайда сырттай бақылауға көнбейтін, ішкі сенім мен отбасы ішіндегі келісімге сүйенетін табиғатқа ие.
Қазақстандағы отбасы құқығының негізгі қайнар көзі
Қазақстан Республикасында отбасы құқығының негізгі қайнар көзі — 1998 жылғы 17 желтоқсанда қабылданған «Неке және отбасы туралы» Заң. Бұл акт 1969 жылғы неке және отбасы туралы Кодексті алмастырды.
Заң 7 бөлімнен, 29 тараудан және 213 баптан тұрады. Құрылымы отбасылық қатынастарды кезең-кезеңімен реттеуге бағытталған.
Неке ұғымы және мемлекеттік тіркеудің маңызы
Отбасы құқығы бойынша неке — ерлі-зайыптылар арасында мүліктік және мүліктік емес жеке қатынастарды туындататын, отбасын құру мақсатында заңда белгіленген тәртіппен, тараптардың ерікті әрі толық келісімі негізінде жасалатын, еркек пен әйелдің теңқұқылы одағы.
Негізгі қағида
Некені заңды түрде рәсімдеу — оны азаматтық хал актілерін тіркеу органдарында (АХАТ) мемлекеттік тіркеу. Құқықтық күш тек тіркелген некеге ғана тән.
Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстан аумағында некені міндетті тіркеу талабы әр кезеңде әртүрлі қолданылды. Мысалы, 1944 жылғы 8 шілдедегі нормативтік өзгерістер іс жүзіндегі, бірақ тіркелмеген некені мойындамауға әкелді. Дегенмен, бірге тұрған уақытын көрсете отырып, кейіннен АХАТ органдарында тіркеу арқылы рәсімдеу мүмкіндігі берілді. Ал жұбайлардың бірі қайтыс болған немесе хабарсыз кеткен жағдайларда іс жүзіндегі некені заңдастыру мәселелері сот тәртібімен шешілуі мүмкін болды.
Некеге тұру шарттары және кедергілер
Оң (позитивтік) шарттар
Некеге тұру үшін заңда көзделген негізгі талаптар сақталуы тиіс:
- Ерікті және өзара келісім. Мәжбүрлеу арқылы жасалған одаққа заң мән бермейді.
- Неке жасына толу. Заң бойынша ерлер мен әйелдер үшін неке жасы — 18 жас.
Дәлелді себептер болған жағдайда неке жасы екі жылдан аспайтын мерзімге төмендетілуі мүмкін. Бұл, әдетте, кәмелетке толмағандардың іс жүзінде отбасылық өмір сүруі, жүктілік немесе баланың тууы сияқты жағдайларда қолданылады және тараптардың, сондай-ақ ата-аналардың немесе қорғаншылардың келісімі ескеріледі.
Некеге тұруға кедергі болатын жағдайлар
Заң (11-бап) төмендегі тұлғалардың некеге тұруына тыйым салады:
- Біреуі болса да басқа тіркелген некеде тұрған адамдар.
- Тікелей ата-тегі бойынша және өзінен тарайтын жақын туыстар (ата-ана мен бала, ата мен әже және немере), сондай-ақ толық және жартылай (бір ата-анасы ортақ) аға-іні, апалы-сіңлілер.
- Асырап алушылар мен асырап алынғандар.
- Психикалық ауруы немесе ақыл-есі кемдігі салдарынан сот әрекетке қабілетсіз деп таныған адамдар.
Некені жарамсыз деп тану: негіздер және салдарлар
Заңда белгіленген шарттар бұзылса, неке жарамсыз деп танылуы мүмкін. Сондай-ақ жалған неке жарамсыз деп танылады: бұл — отбасын құру ниетінсіз, тек формалды түрде жасалып, ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттерін туындатпайтын неке.
Жалған некеге тән белгілер
- Негізгі мақсат — отбасын құру емес, жеке пайда табу.
- Мысалдар: қалада тіркелу үшін, әскери қызметке шақырудан жеңілдік алу үшін және т.б.
Кім талап қоя алады
Некені жарамсыз деп тану туралы талап қоюға жұбайлар, прокурор, қорғаншы немесе қамқоршы, сондай-ақ некені тіркеу кезінде құқықтары бұзылған өзге тұлғалар құқылы.
Негізгі ережелер
- Некені жарамсыз деп тануды тек сот жүзеге асырады.
- Егер істі қарау сәтіне қарай некеге кедергі болған мән-жайлар жойылса, некені жарамсыз деп тануға болмайды (мысалы, некеге тұру кезінде бұрынғы некесін жасырған адам кейін оны бұзып үлгерсе).
- Жарамсыз деп тану ерлі-зайыптылардың жеке және мүліктік құқықтары мен міндеттерінің, сондай-ақ заңда көзделген өзге салдарлардың жойылуына әкеледі.
- Балалардың құқықтары қорғалады: жарамсыз неке нәтижесінде туған немесе некені жарамсыз деп танығаннан кейін 270 күн ішінде туған балалардың құқықтарына бұл шешім әсер етпейді.
Ерлі-зайыптылардың жеке құқықтары
Тіркелген неке ерлі-зайыптылар арасында жеке және мүліктік құқықтар мен міндеттерді туындатады. Заң бойынша ерлі-зайыптылар тең құқықтарды пайдаланады және тең міндеттерді атқарады.
Тегін таңдау
Некеге тұру кезінде әр жұбай өз тегін қалдыра алады немесе ортақ бір тек таңдауға құқылы (ерінің де, әйелінің де тегі болуы мүмкін). Кейбір жағдайларда қосарланған текті пайдалануға да рұқсат етіледі.
Қызмет пен мамандық
Оқу орнына түсу, мамандық таңдау және жұмыс орнын анықтау — әрқайсысының дербес шешімі. Іс жүзінде бұл таңдаулар көбіне отбасы мүддесін ескере отырып, өзара келісіммен жүзеге асады.
Тұрғылықты жер
Ерлі-зайыптылардың қайсысы да екіншісін белгілі бір жерде тұруға мәжбүрлей алмайды. Тұрғылықты жерді таңдау өзара келісім арқылы шешіледі.
Отбасы өмірінің мәселелерін бірлесіп шешу
Ата-ана болу, балаларды тәрбиелеу мен білім беру, сондай-ақ отбасының басқа да маңызды мәселелері бірлесіп, келісім арқылы шешілуі тиіс. Бұл жерде ешбір жұбай артықшылыққа ие болмауға тиіс.
Ерлі-зайыптылардың мүліктік қатынастары
Заң ерлі-зайыптылардың некеде тұрған кезде жинаған мүлкін, соның ішінде олардың табыстарын (жалақы, зейнетақы, материалдық көмек, кәсіпкерлік табыс және т.б.) және сол табыстар есебінен алынған мүлікті ортақ мүлік ретінде қарастырады.
Ортақ мүлікке тең құқық қағидасы
- Ортақ мүлікке құқық жұбайлардың қайсысының атына рәсімделгеніне, қандай мақсатқа арналғанына немесе кім пайдаланатынына тәуелді емес.
- Отбасының жалпы табысына қосқан үлестің көлемі, әдетте, үлесті анықтауда шешуші өлшем болмайды.
- Үй шаруасын жүргізген, балаларды бағып-күтумен айналысқан немесе дәлелді себептермен жеке кірісі болмаған жұбайдың да ортақ мүлікке құқығы бар екені арнайы көрсетілген.
Жеке мүлік
Ортақ мүлікпен қатар, әр жұбайдың жеке мүлкі болады және оған өзі дербес билік етеді. Жеке мүлікке, мысалы:
- некеге дейінгі мүлік;
- сыйға алған немесе мұрагерлікпен алған мүлік;
- жеке пайдаланатын заттар (киім-кешек және т.б.).
Алайда ортақ қаражатқа алынған қымбат бұйымдар мен сән-салтанат заттары (мысалы, қымбат тон, алтын сағат) әдетте ортақ мүлік ретінде қарастырылады.
Ортақ мүлікке билік ету
Ортақ мүлікке қатысты мәмілелер, негізінен, жұбайлардың өзара келісімімен жүзеге асырылады. Жұбайлардың әрқайсысы ортақ мүлікке байланысты мәміле жасай алады, бірақ заң басқа жұбайдың келісімін талап етеді.
Нотариаттық куәландыруды қажет ететін мәмілелер үшін (мысалы, тұрғын үйді сату) екінші жұбайдың жазбаша келісімі қажет.
Мүлікті бөлу және үлестер
Ерлі-зайыптылар некеде тұрған кезде де, неке тоқтатылғаннан кейін де ортақ мүлікті бөлуді талап ете алады. Жалпы қағида бойынша үлестер тең болады.
Кейбір жағдайларда сот кәмелетке толмаған балалардың мүдделерін немесе жұбайлардың біреуінің мүдделерін ескере отырып, үлестердің теңдігінен ауытқуға құқылы.
Сонымен қатар, некенің іс жүзінде тоқтатылуына байланысты бөлек тұрған кезеңде әрқайсысы тапқан мүлікті сот олардың жеке меншігі деп тануы мүмкін.