ҚАЗАҚСТАН-РЕСЕЙ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАРЫ
Қазақстан–Ресей қатынастары: тәуелсіздік кезеңіндегі тату көршілік пен стратегиялық әріптестік
Қазақстан тәуелсіздік алған сәттен бастап-ақ елдің жоғары басшылығы Ресеймен тату көршілік қатынастар орнатудың қажеттігін айқын түсінді. Мәселе жаңа тарихи жағдайларда екі мемлекет арасындағы өзара байланыстардың үлгісін қалыптастыруда болды. Сондықтан Қазақстанның сыртқы саяси стратегиясында Ресеймен ынтымақтастыққа бірінші дәрежелі басымдық берілді.
Қазақстанның пайымдауынша, екі елдің әл-ауқаты көп жағдайда халықтар арасында бұрыннан қалыптасқан байланыстарды сақтауға, экономикалық, ғылыми-техникалық және гуманитарлық ықпалдастық әлеуетін күшейтуге, қолда бар қатынастарды кең ауқымды ынтымақтастыққа және үдемелі мемлекетаралық кооперацияға айналдыруға байланысты.
Ынтымақтастықтың алғышарттары
Қазақстан мен Ресейдің ынтымақтастығына жол ашатын факторлар аз емес: ортақ тарих, шамамен 7 мың шақырымға созылатын шекара, көпшілікке ортақ қатынас тілі және мәдени-менталдық ұқсастықтар. Осы тұрғыдан алғанда, тату көршілік пен тең құқықты серіктестіктен өзге кез келген саясат екі мемлекеттің түбірлі мүдделеріне қайшы келер еді.
Қатынастардың терең қабаттары Астана мен Мәскеудің көптеген көкейкесті халықаралық мәселелерге көзқарастарының жақындығын да айқындады. Бұл өз кезегінде ғаламдық және аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған сыртқы саяси өзара іс-қимылға, бастамаларды өзара қолдауға мүмкіндік берді.
Қатынастардың кезеңденуі
Қазақстан–Ресей байланыстарын кезеңдерге бөлуге қатысты отандық және шетелдік тарихнамада бірнеше ұстаным бар. Төмендегі кезеңдендіру мазмұндық тұрғыдан қисынды көрінеді:
1-кезең
Мемлекетаралық қатынастардың құқықтық негіздерін қалыптастыру (1991 ж. тамыз – 1992 ж. мамыр)
2-кезең
Саяси, экономикалық және әскери салалардағы екіжақты ынтымақтастықтың негізгі бағыттары мен нысандарын айқындау (1992 ж. мамыр – 1994 ж. соңы)
3-кезең
ТМД шеңберіндегі интеграциялық үдерістер аясында ынтымақтастықты кеңейту және тереңдету (1995 ж. бастап қазіргі уақытқа дейін)
Құқықтық негіздің қалануы: 1992 жылғы шарт
Бірінші кезеңде тараптардың күш-жігері жаңа мемлекеттер арасындағы қатынастардың негізгі қағидаларын айқындайтын шарттық-құқықтық құжаттарды әзірлеуге бағытталды. 1992 жылғы 25 мамырда Президенттер Н. Назарбаев пен Б. Ельцин Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шартқа қол қойды.
Құжат КСРО ыдырауынан кейін пайда болған іргелі өзгерістерді және екіжақты қатынастардың жаңа геосаяси деңгейге көтерілгенін көрсетті. Шарт Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығының берік құқықтық іргетасын қалап, ресми мемлекетаралық өзара қатынастардың жаңа парағын ашты.
Маңызды екпін
Тараптар тарихи қалыптасқан байланыстарға сүйене отырып, қарым-қатынасты одақтас мемлекеттер ретінде құруға ниет білдірді.
1994 жыл: экономикалық интеграция және стратегиялық нысандар бойынша келісімдер
1994 жылғы наурызда Қазақстан Президентінің Ресей Федерациясына жасаған алғашқы мемлекеттік сапары екіжақты қатынастарды кеңейту мен тереңдетуде елеулі рөл атқарды. Сапар барысында 22 ауқымды құжатқа қол қойылды. Соның ішінде экономикалық ынтымақтастық пен интеграцияны одан әрі тереңдету туралы шарт ерекше мәнге ие болды: тараптар экономикалық интеграцияны қамтамасыз ету, ортақ нарық қалыптастыру және шаруашылық заңнамаларын жақындастыру бойынша үйлесімді әрекет етуге келісті.
Азаматтардың мәртебесі
Бір-бірінің аумағында тұрақты тұратын Қазақстан мен Ресей азаматтарының азаматтығы және құқықтық мәртебесіне қатысты мәселелерді шешудің негізгі қағидалары жөніндегі меморандум қабылданды. Бұл құжаттар тату көршілік рухын нақты әлеуметтік өлшеммен толықтырды.
Байқоңыр: бірегей тәжірибе
Байқоңыр ғарыш айлағын пайдаланудың негізгі принциптері мен шарттары туралы келісім екі ел үшін ғана емес, ғарыш саласының жаһандық дамуы үшін де шешуші мәнге ие болды. Қол жеткізілген уағдаластықтар әлемдік тәжірибеде сирек кездесетін, құқықтық әрі саяси тұрғыдан күрделі мәселені сындарлы шешуге мүмкіндік берді.
Қабылданған шешім жалға алу және бірлесіп пайдалану тетіктерін айқындап, жыл сайынғы төлемді 115 млн АҚШ доллары деңгейінде бекітті.
Әскери-саяси және әскери-техникалық қырлар
Құжаттар пакетінде әскери-саяси сипаттағы келісімдер де болды: Қазақстан аумағында уақытша орналасқан стратегиялық ядролық күштер туралы келісім, әскери ынтымақтастық туралы шарт, сондай-ақ Семей сынақ алаңы жабылғанға дейін ондағы ядролық құрылғыларды бөлшектеуге байланысты әскери-техникалық ынтымақтастық жөніндегі келісімдер және өзге де құжаттар.
Сонымен бірге мәдени-гуманитарлық байланыстарға айрықша назар аударылды. Үкіметтер қаржы-өнеркәсіптік топтар құрудың негізгі принциптері туралы келісімге қол қойды. 1994 жылғы наурыз айындағы жоғары деңгейдегі кездесу мемлекетаралық қатынастардың серпінді дамуына берік шарттық база қалыптастырып, экономикалық, әскери-саяси, ғылыми-техникалық және мәдени-гуманитарлық салалардағы ықпалдастықтың жаңа кезеңін ашты.
Сондай-ақ кеден ісіндегі ынтымақтастық пен өзара көмек туралы келісім кейін Кеден одағын құру бағытындағы алғашқы қадамдардың бірі ретінде қарастырылды.
1995–1996 жылдар: құжаттық серпін және Каспий күн тәртібі
1995 жылы Қазақстан–Ресей қатынастары нәтижелі дамуын жалғастырды. Жыл ішінде екі ел президенттері екі рет кездесті. Жоғары деңгейдегі келіссөздерде мәселелердің кең ауқымы қаралып, саяси және экономикалық сипаттағы маңызды құжаттарға қол қойылды.
1995 жылғы 20 қаңтардағы негізгі құжаттар
- Ресей–Қазақстан ынтымақтастығын кеңейту және тереңдету туралы декларация
- Екі ел аумағында тұрақты тұратын азаматтардың құқықтық мәртебесі туралы шарт
- Тұрақты тұруға көшкен азаматтардың азаматтық алуын жеңілдетілген тәртіппен реттеу туралы келісім
Азаматтық мәселесін реттейтін құжаттар ерекше назарға лайық. Келіссөздердің бастапқы кезеңінде Ресей тарапы қосарланған азаматтық тұжырымдамасын мойындауды ұсынды. Қазақстан тарапы ел ішінде қосарланған азаматтықты қолданудың орынсыздығын дәлелдеп, нәтижесінде азаматтық алудың жеңілдетілген тәртібі жөніндегі уағдаластыққа қол жеткізілді. Бұл шешім күрделі бюрократиялық рәсімдерді қысқартуға мүмкіндік берді.
1996 жылғы сәуірде Ресей басшысының Қазақстанға сапары өзара қатынастардың жаңа сапалық деңгейге көтерілгенін көрсетті. Кездесуде Каспий проблематикасына айрықша мән беріліп, қорытындысында Каспий теңізін пайдалану жөніндегі ынтымақтастық туралы бірлескен мәлімдемеге қол қойылды. Онда Каспий мәселелерін әділетті шешудің аймақтағы бейбітшілік пен тұрақтылық үшін шешуші маңызы бар екені атап өтілді.
Ресурстар және құқықтық мәртебе
Тараптар Каспийдің құқықтық мәртебесі мәселесін шешуде, сондай-ақ теңіздің минералдық және биологиялық ресурстарын пайдалануда тығыз ынтымақтастыққа келісті.
Инфрақұрылымдық шешім
Осы кезеңде Теңіз кен орнынан Новороссийскіге дейін мұнай құбырының құрылысын салу туралы түпкілікті шешім қабылданды (Каспий құбыр желісі консорциумы жобасы).
1998 жыл: «Мәңгілік достық» декларациясы және Каспий түбін межелеу
Кейінгі екі жылда Қазақстан мен Ресей жоғары саяси деңгейде қарқынды келіссөздер жүргізіп, өзара іс-қимылдың үздіксіз сипатын қамтамасыз етуге, екіжақты ынтымақтастықтың қарқыны мен көлемін ұлғайтуға басымдық берді. Бұл күш-жігер нәтижесінде ХХІ ғасырға бағдарланған мәңгілік достық пен одақтастық туралы декларацияға қол қойылды.
Аталған құжатқа 1998 жылғы 6 шілдеде қол қойылып, Қазақстан мен Ресей басшылары екі мемлекеттің мәңгілік достық байланыстармен сипатталатын әріптестер әрі одақтастар екенін растады.
Каспий бойынша жаңа қадам
Сол күні президенттер жер қойнауын пайдалануға егемен құқықтарды іске асыру мақсатында Каспий теңізінің солтүстік бөлігінің түбін межелеу туралы келісімге қол қойды. Тараптар теңіз түбі бойынша жетілдірілген орта сызықты жүргізу қағидасы жөнінде уағдаласты.
1998–2007 жылдарға арналған экономикалық бағдар
Қазақстан–Ресей қатынастарының тағы бір маңызды нәтижесі ретінде РФ Президенті Б. Ельциннің 1998 жылғы 12 қазанда Алматыға жасаған мемлекеттік сапарының қорытындыларын атап өтуге болады. Сапар барысында 1998–2007 жылдарға арналған экономикалық ынтымақтастық туралы кең ауқымды шартқа қол қойылып, оны іске асыруға арналған нақты іс-шаралар бағдарламасы әзірленді.
Құжат экономиканың нақты секторындағы негізгі салалар бойынша өндірістік, инвестициялық және ғылыми-техникалық ықпалдастықты дамытудың нақты бағыттары мен үйлестіру тетіктерін белгіледі. Сонымен қатар шаруашылық жүргізуші субъектілер деңгейінде, яғни тікелей экономикалық кеңістікте байланыстарды кеңейтуді көздеді.